Category Archives: સુરેશ દલાલ

લલિતકળાઃ મ્યુઝિયમ્સ – (૬) – જયા મહેતા – સંપાદનઃ સુરેશ દલાલ

લલિતકળાઃ મ્યુઝિયમ્સ – (૬)જયા મહેતાસંપાદનઃ સુરેશ દલાલ

મ્યુઝિયમ અને જનસમાજની વચ્ચે એક પ્રકારનું Organic Symbiosis – નૈસર્ગિક સહજીવન, પરસ્પરોપજીવન હોવું આવશ્યક છે. આમ થાય તો જ વિચારધારાનું અંતર ઘટે છે.

Continue reading લલિતકળાઃ મ્યુઝિયમ્સ – (૬) – જયા મહેતા – સંપાદનઃ સુરેશ દલાલ

લલિતકળાઃ મ્યુઝિયમ્સ – (૫) – જયા મહેતા – સંપાદનઃ સુરેશ દલાલ

લલિતકળાઃ મ્યુઝિયમ્સ – (૫) – જયા મહેતા – સંપાદનઃ સુરેશ દલાલ

શિક્ષણક્ષેત્રે મ્યુઝિયમની વિવિધ પ્રવૃત્તિઓઃ

એક નક્કરપણે સક્રિય સંસ્થા લેખે મ્યુઝિયમના મહત્વનો આધાર તે ક્યા કાર્યો કરે છે – કરી શકે છે એના પર રહેલો છે. ધ્યેય નિશ્વિત ન હોય તો કોઈ પણ વ્યક્તિ કે સંસ્થા ચોક્કસપણે કોઈ મહત્વનું કાર્ય કરી શકે નહીં. મ્યુઝિયમનું ધ્યય આનંદ આપવાનું તેમ જ આનંદરસિત શિક્ષણ આપવાનું છે. Continue reading લલિતકળાઃ મ્યુઝિયમ્સ – (૫) – જયા મહેતા – સંપાદનઃ સુરેશ દલાલ

“ઘુંઘટ કે પટ ખોલ, તોકો પીયા…” – કબીર – આસ્વાદઃ સુરેશ દલાલ

“ઘુંઘટ કે પટ ખોલ, તોકો પીયા…” – કબીર

તોકો    પીયા   મિલેંગે.   ઘૂંઘટ  કે   પટ    ખોલ   રે,
ઘટઘટમેં વો સાંઈ રમતા, કટુક વચન ન બોલ રે, – ઘુંઘટ કે પટ ખોલ, તોકો પીયા…

ધન જોબન કો ગરબ ન કીજૈ, જૂઠા પચરંગ ચોલ રે,
સુન્ન મહલ મેં દિયના બારિ લે આસા સોં મત ડોલ રે, – ઘુંઘટ કે પટ ખોલ, તોકો પીયા…

જોગ જુગત સો રંગમહલ મેં પિય પાયો અનમોલ રે,
કહૈ  કબીર  આનંદ  ભયો  બાજત  અનહદ ઢોલ  રે,  – ઘુંઘટ કે પટ ખોલ, તોકો પીયા…

કબીરનું આ અત્યંત પ્રસિદ્ધ પદ છે. પ્રસિદ્ધ કદાચ જ્યુથિકા રોયની ગાયકીને કારણે થયું હશે પણ કબીરના પદોમાં આ અત્યંત મહત્વનું પદ ગણાય છે. કહેવાય છે કે કવિતાના આકાશમાં કોઈ કવિ સૂર્ય જેવા હોય, કોઈ ચંદ્ર જેવા, કોઈ નક્ષત્રો જેવા તો કોઈ પછી આગિયા જેવા હોય છે.પણ કબીર માત્ર સૂર્ય કે ચંદ્ર ન હોઈ શકે, એ તો કવિતાનું સ્વયં આકાશ છે. તેમના દોહા અને પદ આપણા મન પર ચંદનનો લેપ કરે છે અને શાતા આપે છે.

કાવ્યની પ્રથમ પંક્તિ ખૂબ મહત્વની છે, કારણ કે એ વાંચતા જ આપણામાં શ્રદ્ધાનો ઉદભવ થાય છે. શ્રદ્ધાની સોગાત રમત રમતમાં આપી જવી એ નાનીસૂની વાત નથી. આ પંક્તિ કોઈ પણ જાતની સંદિગ્ધતા રાખ્યા વિના, કબીર ‘પ્રિયતમ મળશે જ એની પ્રતિતી આપે છે, પણ સાથે એક શરત મૂકે છે કે સામા પક્ષે, એટલે કે આપણે પણ કંઈ જવાબદારીપૂર્વક કરવાનું છે અને તે છે કે “ઘૂંઘટનો પટ ખોલવાનો છે”. પરમાત્મા સહજ છે પ્રાકૃત્ત છે, ખુલ્લો છે, આપણે જ આપણી હયાતી પર પડદાઓ નાખીને આપણો અસલી ચહેરો છુપાવીને રાખ્યો છે. આપણી અને ઈશ્વર વચ્ચેના પટલ હટ્યા કે પરમ તત્વને આપણે સામસામે થયા અને પરમેશ્વરનો આપણને સાક્ષાત્કાર થાય છે. પણ આ પટલો આપણે જ ખસેડવાના છે.

કબીર વણકર હતા આથી વસ્ત્રની ભાષાના તાણાવાણા સમજતા હતા. આ ઘૂંઘટનો પટ એટલે શું? આપણાં કામ, ક્રોધ, લોભ, મોહ, માયા, મદ, મત્સર અને આપણો પ્રલંબ અહમ્ જ આપણે ઘૂંઘટની ઓથે છુપાવીને રાખીએ છીએ. આ અહમ્ ખસે તો જ સોહમ્ મળે. પરમાત્મા કાશીમાં નથી, વૃંદાવનમાં નથી, એ તો આપણાં ઘટઘટમાં છે. માણસની પાછળ જ માધવ સતત રહેલો છે, એને ટેકો આપવા..! આપણે જ અજ્ઞાની ન તો એના સ્પર્શને ઓળખી શકીએ છીએ કે ન તો આપણી અંદર જ રહેલા એના વજૂદને પીછાણી શકીએ છીએ. દરેક માણસ માત્રમાં રહેલા પરમાત્માને કદીયે કડવાં વચન ન કહેવા જોઈએ. દરેક જીવની અંદર વસતો શિવ આપણી વાણીની કડવાશ અને મિઠાશ બેઉને સાંભળે છે અને ઓળખે છે.

ધન, જુવાની અને સત્તાનો નશો બહુ ખૂંખાર હોય છે. “ઈસ તન ધન કી કૌન બડાઇ” ગાનાર કબીર ઘૂંટી ઘૂંટીને કહે છે કે આ જગતમાં શરીર, દ્રવ્ય બધું જ નશ્વર છે, કશુંય શાશ્વત નથી. આપણું પંચ તત્વનું બનેલું આ શરીર ક્ષણભંગુર છે. જે અંતે પંચ તત્વોમાં જ ભળી જશે તો આ ક્ષણભંગુરનું મમત્વ અને મહત્વ શા માટે?

કબીર જેવા મોટા ગજાના સંત કવિ શૃંગારની ભાષામાં પણ ગહન જ્ઞાનની વાત કરે છે. કબીર કહે છે કે આ બ્રહ્માંડ તો શૂન્યનો મહેલ છે. આ શૂન્યના મહેલ સમા બ્રહ્માંડમાં તું બ્રહ્મનો દીવો પ્રગટાવ અને મૃગજળ જેવી આશાઓથી ચલિત ન થા. “આસ સો મત ડોલ’ આવી પંક્તિ સહજતાથી કબીર જ લખી શકે, આશાથી જીવવું હોય તો હતાશાનો મુકાબલો કરવા તૈયાર રહેવું પડે અને હતાશાથી પાર જવું હોય તો આશાથી વિચલિત ન થવાય!

શૂન્યના મહેલમાંથી કવિ રંગમહેલમાં જાય છે. પણ આ ‘રંગમહેલ’ ‘રાગ’ વિનાનો છે. જે વીતરાગી હોય એને જ બ્રહ્માંડનો રંગ અને રાગ મળે. અહીં પ્રિયતમા અને પ્રિયતમનું મિલન થાય છે – જ્ઞાનના દીવાની સાક્ષીએ. પ્રિયતમ પોતે જ અણમોલ છે અને આ મહામૂલું મિલન પણ અમૂલ્ય છે. આ મિલનના આનંદને કઈ રીતે વર્ણવવો? સુખ ખંડીત હોય છે અને આનંદ અખંડિત હોય છે. સુખને સરહદ હોય છે ત્યારે આનંદ અનહદ હો છે. અને આ જ અનહદનો જ ઢોલ જ્યારે પીટાવા માં ડે છે ત્યારે અહમ્ નો દહનખંડ શૂન્યના શયનખંડમાં પલટાઈ જાય છે અને આત્મા અને પરમાત્માનું શુભ અને શુભ્ર મિલન થાય છે.

(સૌજન્યઃ સુરેશ દલાલ- ‘ભજનયોગ’ પુસ્તકમાંથી સાભાર)

લલિતકળાઃ મ્યુઝિયમ્સ – (૪) – જયા મહેતા – સંપાદનઃ સુરેશ દલાલ

લલિતકળાઃ મ્યુઝિયમ્સ – (૪) – જયા મહેતા – સંપાદનઃ સુરેશ દલાલ

મ્યુઝિયમનું કાર્યક્ષેત્રઃ

મ્યુઝિયમનું કાર્યક્ષેત્ર ઘણું વિશાળ છે. તેનાં કાર્યો બે ભાગમાં વહેંચાઈ જાય છેઃ Continue reading લલિતકળાઃ મ્યુઝિયમ્સ – (૪) – જયા મહેતા – સંપાદનઃ સુરેશ દલાલ

લલિતકળાઃ મ્યુઝિયમ્સ – (૩) – જયા મહેતા – સંપાદનઃ સુરેશ દલાલ

લલિતકળાઃ મ્યુઝિયમ્સ – (૩) – જયા મહેતા – સંપાદનઃ સુરેશ દલાલ

મ્યુઝિયમ માટે જુદાંજુદાં નામઃ

ગેલેરીઃ આ નામ આજે મોટે ભાગે પેઈન્ટિંગ્સ અને શિલ્પનાં પ્રદર્શન્ખંડ તેમ જ તેના સંગ્રહાલયો માટે પણ પ્રયોજાય છે. પેઈંન્ટિંગ્સ અને શિલ્પ પ્રદર્શિત કરવા માટે વિશિષ્ટ પ્રકારની પ્રકાશયોજના જરૂરી છે. બંને બાજુએથી પ્રકાશ આવે એવી વિશાળ બારીઓવાળા વરંડા જેવા ખંડ ગેલેરી કહેવાતા હતા. હવે તો ગેલેરી-આકારના ન હોય એવા ખંડો તેમ જ સંગ્રહાલયો પણ, જ્યાં પેઈન્ટિંગ્સ અને શિલ્પ પ્રદર્શિત કરાયાં હોય તે ગેલેરી કહેવાય છે. જેમ જેમ લાઈટિંગની વ્યવસ્થા આધુનિક થતી ગઈ તેમ તેમ કુદરતી પ્રકાશ પરની નિલંબિતા ઘટતી ગઈ. આ પણ ગેલેરીના વ્યાપ માટે મુખ્ય કારણ છે. Continue reading લલિતકળાઃ મ્યુઝિયમ્સ – (૩) – જયા મહેતા – સંપાદનઃ સુરેશ દલાલ

લલિતકળાઃ મ્યુઝિયમ્સ – (૨) – જયા મહેતા – સંપાદનઃ સુરેશ દલાલ

લલિતકળાઃ મ્યુઝિયમ્સ – (૨) – જયા મહેતા – સંપાદનઃ સુરેશ દલાલ

અર્વાચીન કાળનું સૌથી પ્રાચીન અને પ્રથમ Ashmolean Museum (સન ૧૬૮૭) ઑક્સફર્ડ યુનિવર્સીટીમાં છે. Continue reading લલિતકળાઃ મ્યુઝિયમ્સ – (૨) – જયા મહેતા – સંપાદનઃ સુરેશ દલાલ

“…ને તમે યાદ આવ્યાં” – કાવ્યનો આસ્વાદઃ સુરેશ દલાલ

—– ને તમે યાદ આવ્યાં…!

  • હરીન્દ્ર દવે

પાન લીલું જોયું ને તમે યાદ આવ્યાં,
જાણે મોસમનો પહેલો વરસાદ ઝીલ્યો રામ,
એક તરણું કોળ્યું ને તમે યાદ આવ્યાં.  –  તમે યાદ આવ્યાં Continue reading “…ને તમે યાદ આવ્યાં” – કાવ્યનો આસ્વાદઃ સુરેશ દલાલ

લલિતકળાઃ મ્યુઝિયમ્સ – (૧) – જયા મહેતા – સંપાદનઃ સુરેશ દલાલ

લલિતકળાઃ મ્યુઝિયમ્સ – (૧) – જયા મહેતા – સંપાદનઃ સુરેશ દલાલ

(લલિતકળાના વિભાગમાં મ્યુઝિયમો વિષેની આ શ્રેણીનો આરંભ કરતાં, આજે મને પહેલીવાર થાય છે કે, હું “દાવડાનું આંગણું”ના વડવૃક્ષના મૂળ સુધી પહોંચી છું. વડીલબંધુ દાવડાભાઈએ લલિતકળાને ઉજાગર કરવા આ બ્લોગનો પ્રારંભ કર્યો હતો, એમના નિધન પછી આ લલિતકળાના વિભાગમાં, પહેલીવાર આ લેખ મૂકતાં મને આનંદ પણ થાય છે અને પૂ. ભાઈની યાદ આવતાં આંખો અનાયસે ભીની પણ થાય છે. તો પ્રિય વાચકમિત્રો, આવનારા બીજા ૬ અઠવાડિયા સુધી આપણે મ્યુઝિયમો વિષે થોડીક જાણકારી મેળવીશું. આશા છે આપ સહુને આ શ્રેણી ગમશે) Continue reading લલિતકળાઃ મ્યુઝિયમ્સ – (૧) – જયા મહેતા – સંપાદનઃ સુરેશ દલાલ

‘કૈસે દિન કટિ હૈ જતન બતાયે જઈએ!’ – કબીર – આસ્વાદઃ સુરેશ દલાલ

કૈસે દિન કટિ હૈ જતન બતાયે જઈએ!

એહિ પાર ગંગા વોહિ  પાર જમુના
બિચવાં મંડૈયા હમકાં છવાયે જઈએ! Continue reading ‘કૈસે દિન કટિ હૈ જતન બતાયે જઈએ!’ – કબીર – આસ્વાદઃ સુરેશ દલાલ