Category Archives: સરયૂ પરીખ

મિત્રો સાથે વાતો…સરયૂ પરીખ. ૧૩. લાગણીનો માળો

          શ્રી દાવડાસાહેબના સૂચનથી અને જયશ્રી મરચંટનાં પ્રોત્સાહનથી ૧૩ રવિવાર સત્યકથા પર આધારિત વાર્તા/કવિતા મેં પ્રકાશિત કરી છે. સૌના સ્નેહભર્યાં પ્રતિભાવ માટે આનંદ સાથ આભાર. હવે પછી દર રવિવારે વિવિધ પ્રકાશન થશે. ‘દાવડાનું આંગણું’માં ટીમના યત્નોથી મળતા રહેશું. સરયૂ પરીખ.

૧૩. લાગણીનો માળો…સરયૂ પરીખ

    “દાદી! પાંચ અઠવાડિયા પછી મારું આરંગેત્રમ છે. આવતા મહિનાની પાંચમીની સાંજ માટે મમ્મી-ડેડીએ એક મોટી જગ્યા નક્કી કરી છે. ખુબ તૈયારીઓ કરવાની છે. બધ્ધી…વાત પાછી આવીને કહીશ. ઠીક!” કહેતી… મેના રોજની માફક, દાદીને બચી કરીને લગભગ  ઊડતી બહાર દોડી ગઈ. પુલકિત હાસ્ય સાથે દાદી એને જતી જોતાં રહ્યાં.

        મેના અને તેના ભાઈને ઉછેરવામાં દાદીનો ઘણો ફાળો હતો. પણ એ તો વર્ષો પહેલાની વાત છે, જ્યારે દાદી ચટ્ટ લઈને ઊભાં થતાં અને પટ્ટ લઈને કામ આટોપતાં. આજકાલ તો, “મેના બરાબર જમી કે નહીં?”  “એની તબિયત તો બરાબર છે ને? ઉદાસ કેમ બેઠી છે?” “હજી બહારથી પાછી કેમ નથી આવી?” દાદીનાં આવા સવાલોના જવાબ હંમેશા મળે જ એવું નહોતું બનતું, પણ એ સવાલો તો દાદીનાં સ્વભાવ સાથે વણાયેલા હતાં. કિશોરી મેનાને બીજા ઘણાં અગત્યના વિષયો પર ધ્યાન આપવાનું હોય એ પણ એટલું જ સ્વાભાવિક હતું.

         મેના છ વર્ષની હતી ત્યારે દાદીને કહે, “દાદી! આજે મારી મમ્મી મને નૃત્યના વર્ગમાં લઈ જશે. પણ મને તો નૃત્ય કરતાં આવડે છે, સાચું કહું છું ને?”

        દાદી હસીને કહે, “મારી ડોલીને નૃત્ય કરતાં આવડે છે, પણ એમાં પહેલો નંબર લેવા માટે સરસ શીખવું પડે ને?” ત્યારે એ ગંભીર વિચાર સાથે બોલી, “હાં, જવું પડશે.”

       દાદીનાં પડખામાં ભરાઈને મેનાને વાર્તા સાંભળવાની રોજની રસમથી, અનેક મહાન પાત્રોનો પરિચય તેને અનાયાસ થયો હતો.

        “દાદી, આમ્રપાલીની વાત કહોને.”

      સુંદર ચહેરાનું વર્ણન સાંભળતા મેના એકાએક બોલી, “દાદી, તમારા ચહેરા પર કેમ કરચલિયો?”

      હવે દાદીને શું જવાબ આપવો… એ વિષે વિચાર કરતાં જરા મૂંઝાયા.

       “વાંધો નહીં, મને યાદ આવ્યું કે એક ચોપડીમાં સમજાવ્યું છે, તે ચોપડી લઈ આવું.” મેના દોડતી ગઈ અને પાછળ દાદી હસી પડ્યાં. પછી તેમની બેનપણી સાથે આ વાત મજાક બની ગઈ…

સુણ રે મારી સહિયર આજે ખરું થયું,
બટકબોલી  પૌત્રીએ  મને  ખરું કહ્યું.

સ્પર્શી મારા ચહેરાને તેની નાજુક કર કળીઓ,
છ વર્ષની મીઠી પૂછે,  “કેમ તને કરચલિયો?”

જવાબ  શોધું,  કેમ કરીને કઈ રીતે સમજાવું!
શબ્દો શોધી આહિસ્તા  હું અવઢવમાં મૂંઝાવું.

“મીઠી બોલી, અંદર છે એ પુસ્તક હું લઈ આવું.”
પુસ્તકમાં  તો  સીધું સાદું  કારણ હતું જણાવ્યું.

મને થયું કે સત્ય જીવનનું યત્ન કરી સમજાવું,
“દોરાશે તુજને પણ બેટી! સમય તણી રેખાયું.”

 “નારે દાદી, મુજને  એવું  કદી કશું  ન થવાનું!”
પ્રફુલ્લતાથી  દોડી ગઈ એ પ્રતીક  પતંગિયાનું.

      “અરે પણ, સાંભળ તો ખરી…” પછી દાદીએ મનોમન આશિર્વાદ આપી દીધાં કે ‘બેટી દિલના દરબારમાં તું હંમેશા ચહેકતી રહે’.… આમ દાદીનાં સ્નેહાળ સ્પર્શ સાથે એક કળી ખીલતી રહી. સમજણ આવતાં મેના જાણી ગઈ હતી કે દાદીને કઈ વાતમાં ગહન અભિરુચી હતી. જ્યારે પણ સંગીત, ચિત્ર કે નૃત્યની વાત આવે ત્યારે દાદીનો ચહેરો ખીલી ઊઠતો. દાદી સાથે રસમય  વાર્તાલાપ કરવો હોય ત્યારે મેના આ વિષયો છેડતી રહેતી. તો વળી કોઈ દિવસ બહારથી આવીને મેના કહેતી, “નથી જમવું મારે. મારી કોઈ બેનપણી જ નથી, બધી મારી દુશ્મન…” અને દાદી પાસે રડી પડે ત્યારે તેને પટાવીને શાંત કરી તૂટેલા હૈયાને શાતા આપવાની દાદીની રીત મેનાને ગમતી.

       દસ વર્ષની મેના, તેનો ભાઈ અને એના મમ્મી-ડેડી, નવા બંગલામાં રહેવા ગયા. દાદા-દાદીને ઘણો આગ્રહ કર્યો પણ દાદી તૈયાર ન થયાં. કહે, “અહીં નજીકમાં જ છીએ ને! મને આ ઘરમાં જ ગમે.” નવા ઘરમાં દસેક દિવસ થયેલા. એક બપોરે દાદી વિચાર કરતાં હતાં કે મેના નિશાળેથી આવી ગઈ હશે અને ઘરમાં એકલી હશે. બરાબર નાસ્તો કર્યો હશે કે નહીં! ત્યાં જ ફોનની ઘંટડી વાગી. મેના રડતાં અવાજે બોલી, “અમ્મી, ચાર પાંચ પુરુષ જેવી દેખાતી સાડી પહેરેલી બાયડીઓ બારણું ઠોકે છે અને કહે છે કે ‘બક્ષિશ આપો…અમે તમને નવા ઘરમાં આવકાર આપવા આયા છીએ.’ કહીને હસે છે. મને તો બહુ બીક લાગે છે. મારાં મમ્મી-ડેડીને તો જોબ પરથી ઘેર આવવાને હજી બહુ વાર છે.”

       દાદી કહે, “બેટા! ગભરાવાની જરૂર નથી. કહી દે કે કાલે આવજો. હું હમણા તારી પાસે આવું છું.” એ દિવસ પછી, ખાસ કોઈ આગ્રહ વગર, દાદી-દાદા નવા ઘરમાં રહેવા આવતાં રહ્યાં. મેનાની દરેક પ્રવૃત્તિઓમાં દાદી રસિક સાક્ષી બની રહેતાં. પૌત્રીનાં સફળતાની મોજમાં ખીલેલા હર્ષિત ચહેરાને બાહોંમાં ઘેરી લેતાં …તો નિષ્ફળતાના દુખમાં દાદીનો પાલવ અને મેનાની આંખો મળી જતાં.

        પછીનાં વર્ષોમાં જાણે દાદીને લાગવા માંડ્યું હતું કે મેના અને તેમનાં વચ્ચે અંતર પડી ગયું છે. કિશોર અવસ્થા અનેક વિટંબણાઓ લઈને આવે છે. નહીં બાળક અને નહીં પુખ્ત, નહીં રાત કે નહીં સવાર, એવા સમયમાં બદલાતું વ્યક્તિત્વ પોતાનું આગવું અસ્તિત્વ શોધતા પોતે જ ખોવાય જાય છે. આસપાસના મુરબ્બીઓની વાતો નિરર્થક લાગવા માંડે છે. આ કુદરતી વિકાસના પગથિયા ચડતાં કિશોરવૃંદ સ્વતંત્રતા મેળવવા માટે ખટમીઠો બળવો કરતા રહે છે. દાદીને ગમે કે ન ગમે…પણ આમ જ વ્યક્તિત્વ પૂર્ણ કળાએ ખીલે છે, અને વડીલોએ એને માટે અવકાશ અને અનુકૂળતા આપવી જ પડે છે.

      મનને ઘણું સમજાવે, તેમ છતાં ક્યારેક દાદી તેમનાં ઓરડાના એકાંતમાં દાદાને ફરિયાદ કરતાં, “આ છોકરાઓ, નિશાળેથી આવીને ફોન પકડીને શું ય વાતો કરતા રહે છે! આપણી સાથે  તો એક વાત કરવાનો પણ સમય નથી.” કહી ધૂંધવાતાં હોય. તેમાં વળી ક્યારેક એવું પણ બને કે મેના આવીને પ્યારથી થોડી વાત કરે એટલે દાદી વારી જાય.

      દાદાજીના અવસાન બાદ દાદી બે વરસ અમેરિકા જઈને રહ્યાં. ફરી દેશમાં આવ્યાં ત્યારે મેના પંદર વર્ષની આત્મવિશ્વાસી, સુંદર અને હોશિયાર વિદ્યાર્થિની બની ગઈ હતી. દાદી સાથે મીઠો સંબંધ, પણ અનેકવિધ પ્રવૃત્તિઓમાં ભાગ્યેજ બે ઘડી વાતો કરવાનો  સમય કાઢે. મિત્રો સાથે મોટેથી સંગીત વાગતું હોય અને મોડી રાતે દાદીને તકલિફ થતી હશે, એવો વિચાર ન આવે. મેનાના કોણ મિત્રો છે કે એ શાની ટ્રોફી જીતવાને માટે મહેનત કરી રહી છે એ વિષે દાદીને કશી ખબર ન હોય તેની ગમગીની લાગતી. દાદી એને આવતાં જતાં જોતાં રહે અને મનમાં વિચારે કે સમય સમયની બલિહારી! “હવે એને મારા પર બહુ પ્રેમ નથી.”

      એ દિવસે મેનાનાં પપ્પા બહાર જતા પહેલા કહેતા ગયા કે, “મેના! હમણાંથી અમ્માનું સમતોલન બરાબર નથી રહેતું, તું ધ્યાન રાખજે.” ફોન કાન પરથી ખસેડ્યા વગર મેનાએ હા ભણી દીધી. અરધા કલાક પછી દાદીએ પાણી માંગ્યું. “આપું છું,” કહીને પાછી પોતાના કંમ્પ્યુટરના લખાણમાં ડૂબી ગઈ. એકદમ ‘ધડામ’ અવાજ આવતાં દોડી. દાદી પડી જતાં, પગના હાડકામાં તડ પડી અને પથારિવશ થઈ ગયાં. પોતાની બેદરકારીને લીધે દાદીને સહન કરતાં જોઈ મેનાને સખત આંચકો લાગ્યો. દાદી સાથે એકલી પડતાં નાની બાળકીની જેમ વળગીને રડી પડી.

       “જો રડ નહીં, હવે તો મોટી થઈ ગઈ.”

       “હું તારી પાસે કદી મોટી નથી થવાની.” મેના આંખ લૂછતી બોલી.

       તેના ચહેરાને પસરાવતાં દાદી બોલ્યાં, “અરે બેટી! તું તો ફરી જાણે મારી નાનેરી પરી બની ગઈ…જેની પાંપણે પાણી અને અધરો પર હાસ્ય.” પૌત્રીને મન દાદી શું છે તે એક જ આંચકામાં અનુભૂત થઈ ગયું. મેનાની કોમળ લાગણી… એક તરફ દાદીની ચિંતામાં અટવાયેલી રહેતી, અને બીજી તરફ બે સપ્તાહમાં આરંગેત્રમ… જાણે મેના પર બધું એકસાથે મંડરાઈ રહ્યું.

      દાદી પથારીમાંથી કે ક્યારેક પૈડા ખુરશીમાં બેઠાં બેઠાં તડામાર થતી તૈયારીઓ જોતાં રહેતાં. ખૂબ સરસ કપડા ઘરેણાની પસંદગી કરેલી. એ દિવસ માટે લગભગ બસો માણસોને આમંત્રિત કરેલા. દાદી વિચારે, “મારાથી નહીં જવાય. એટલા બધાં માણસો હશે, એમાં વચ્ચે મારું શું કામ?” કાર્યક્રમને બે દિવસની વાર હતી. જમ્યા પછી બધાં બેઠાં હતાં ત્યારે મેના બોલી, “દાદી! તું કઈ  સાડી  પહેરીશ?”

      દાદી સંકોચ સાથે બોલ્યા, “ક્યાં?… ઓહ! હું તો ઘેર જ ઠીક છું.”

     મેના આશ્ચર્યથી જોઈ રહી. પરિવારનાં બીજા સભ્યો અમ્મીને આવવા માટે આગ્રહ કરવા લાગ્યાં. દાદી સંકોચ સાથે બોલ્યાં, …”ના, ના, મારી ત્યાં શું જરૂર છે? મેનાનાં મિત્રો અને બીજા વડીલો તો છે જ ને?”

      “મને ખબર છે કેમ ના પાડે છે. પૈડા  ગાડી  સભાગૃહમાં  લઈ જવાની કેટલી તકલિફ પડે એની એમને ચિંતા છે. તેથી ના કહે છે, ખરુંને?”… કોણ જાણી શકે કે દાદીનાં ચિત્તમાં, પોતે ભારરૂપ છે, તે વિચારો લબકારા મારી રહ્યા છે. દાદીનાં મનમાં પુત્રનાં ઘરમાં અને પૌત્રીનાં દિલમાં પોતાનું કેટલું મહત્વ છે તે વિષેની આશંકા ગહેરી હતી. આળું મન કેટલીએ સામાન્ય લાગતી વાતોથી ઘવાયેલું છે તે કોઈ સમજવા પ્રયત્ન પણ નથી કરતું….આવી અકળામણ સાથે હજુ તેમની ‘ના’ ચાલું હતી.

        મેના બધાને શાંત કરતાં બોલી, “ભલે, નહીં આવો, પણ હું દાદી વિના નૃત્ય કરીશ જ નહીં ને!” બધાં અવાક થઈ મેના સામે જોઈ રહ્યાં.

        એક આશ્ચર્ય અને આનંદનુ મોજું દાદીનાં દિલ પર ફરી વળ્યું… “તને મારી હાજરીનું એટલું બધું મહત્વ છે!” ભીની આંખોથી એમણે હા કહી દીધી.

        સભાગૃહમાં પહેલી હરોળમાં દાદીની ખુરશી ગોઠવાઈ. આરંગેત્રમનો મનોહર કાર્યક્રમ પૂરો થતાં તાળીઓનો ગડગડાટ અને વાતાવરણમાં ગુંજતાં સ્પંદનો ઝીલતી મેના મંચ પરથી નીચે દોડી આવી દાદીને વળગી પડી.

        સમય અને સ્વભાવના ઉતાર ચડાવ ભલે ક્યારેક શુષ્કતા લાવેલ, પણ એ દીર્ઘ અરસાથી સ્નેહવર્ષામાં ભીંજાયેલ…નાની કળી અને નિર્જરતા ફૂલનાં હૈયા સહજતાથી હસી ઊઠ્યાં.

લાગણીઓનો માળો

કેમ કરી સંભાળો આ લાગણીઓનો માળો!
એક અનેક તણખલે બાંધ્યો નર્મિલો મનમાળો.
એક સળી જ્યાં ખસી ખરે, ત્યાં ઉરમાં ઉખળમાળો.
આ લાગણીઓનો માળો.

કાચા સૂતર જેવો  નાજુક,  હળુ હળુ કંતાયો,
આવભગત ને પ્રેમ તાંતણે  યત્નોથી બંધાયો,
એક આંટી ને ગાંઠ પડે ત્યાં તૂટતો ના સંધાતો,
આ લાગણીઓનો માળો.

પત્તા લઈ પત્તાની ઓથે પોલો મહેલ બનાવ્યો,
આંખ હાથના આધારે  સૌ સાથ સુલેહ સજાવ્યો,
એક જરા સી ઝાલકમાં અવળે આવાત ઊડાવ્યો,
આ લાગણીઓનો માળો.

    સાત તાર સૂર સંગે વાગે ગીત સુગીત સુમેળો,
    અંતર  ને અંતરનાં તારે વહેતી  સંગીત લહેરો,
    નિર્મળ ને નિર્લિપ્ત ભાવનો પડઘો ગુંજે ગહેરો,
લાગણીઓનો માળો
———-

saryuparikh@yahoo.com

મિત્રો સાથે વાતો…સરયૂ પરીખ. ૧૨. હસી ફરી  

(આંગણાંના મુલાકાતીઓ સરયૂ પરીખ નામથી પરિચિત છે. એમના બધા લખાણ કોઈપણ જાતની લાટ-લપેટ વગરના, સ્પષ્ટ અને મુદ્દાસરના હોય છે. આશા છે કે એમની આ સ્વાનુભવની વાત તમને ગમશે.)…બે વર્ષ પહેલાં, શ્રી.દાવડાસાહેબે આ સત્યકથા પ્રકાશિત કરી હતી. આજે ફરીથી પ્રકાશિત કરી હું અહોભાવથી મારો આભાર વ્યક્ત કરું છું… અનેક લેખકોને અને કળાકારોને પ્રોત્સાહન આપવાની દાવડાસાહેબની સેવાને બિરદાવું છું. તેમના સજાવેલા આંગણામાં તેમની હાજરીનો ઉજાસ પ્રજ્વલિત રહેશે. સદગત દાવડાસાહેબને પ્રણામ.

૧૨. હસી ફરી…સરયૂ પરીખ

સંધ્યાના આછા અજવાળામાં મેં તેને દુકાનના નાના મકાન પાસે ઊભેલી જોઈ. એનો માસુમ ચહેરો સફેદ હિજાબમાં લગભગ  ઢંકાયેલો હતો. મેં કાર રોકી.

Continue reading મિત્રો સાથે વાતો…સરયૂ પરીખ. ૧૨. હસી ફરી  

મિત્રો સાથે વાતો…સરયૂ પરીખ ૧૨.હસી ફરી

શ્રી દાવડાસાહેબે બે વર્ષ પૂર્વે આ સત્યકથા પ્રકાશિત કરી હતી. તેમને સ્નેહભીની અંજલિ સાથે ફરી પ્રકાશિત કરું છું. દાવડાસાહેબ આ આંગણાને હંમેશા પ્રજ્વલિત કરતા રહેશે.
A story of a survivor of domestic violence 
પતિને વિશ્વાસે અમેરિકામાં વેલી સ્ત્રી, જેને પરિસ્થિતિની પરવશતામાં અજાણ્યાની સહાય લઈ પગભર થઉં પડે છે.

        હસી ફરી…સરયૂ પરીખ

Continue reading મિત્રો સાથે વાતો…સરયૂ પરીખ ૧૨.હસી ફરી

મિત્રો સાથે વાતો…સરયૂ પરીખ. ૧૧.સોનાની માછલી

                       ૧૧.સોનાની માછલી…સરયૂ પરીખ

            “અરે વાહ! આ સોનાની માછલીતો બહુ સરસ છે, ક્યાંથી આવી?” જ્યારે પણ હું આ સોનાની માછલી ગળાની માળામાં પહેરું, ત્યારે ઉત્સુક સવાલ સાથે માર્ગરેટની મીઠી યાદની લહેરખી, મારા ચહેરા પર સ્મિત લઈ આવે. 

 

સો

             વર્ષો પહેલાંની વાત…. જ્યારે અમારાં  બાળકો નાના હતા ત્યારે પ્લસેન્શિઆ, કેલિફોર્નિયામાં, મેં ‘એવોન’ નું વેચાણ શરૂ કરેલ. સુગંધી ક્રીમ અને સજાવટનો સામાન વેચવાના આશયથી હું પાડોશના ઘરોના દરવાજાની ઘંટી બજાવતી. એક સાંજે, માર્ગરેટ કાયલિંગને ઘેર જઈ ચડી. માંજરી હસતી આંખો અને ભીની કરચલીઓથી સુશોભિત ચહેરાવાળી બહેને મને પ્રસન્નતાપૂર્વક આવકાર આપ્યો. માર્ગરેટે થોડી વાતો કર્યા પછી પરફ્યુમ વગેરેનાં બે-ચાર ઓર્ડર સરળતાથી આપી દીધાં. પછી તો દર બે અઠવાડિયે અમારી મુલાકાતો શરૂ થઈ ગઈ. દર વખતે વસ્તુઓ ખરીદીને, સામે નાના કબાટમાં મૂકી દેતાં. અને વર્ષો સાથે જોયું કે, જ્યારે પણ કોઈ મહેમાન હોય ત્યારે એમાંથી બે ત્રણ ભેટો કાઢી, ભાવ તાલ જોયા વગર, ખુલ્લા દિલથી આપી દેતાં. તેમને ત્યાં સફાઈ કરનાર બાઈ હોય કે બગીચાનો માળી હોય, દરેક સાથે સ્નેહભર્યું વર્તન તેનાં સરળ મનની આરસીનું પ્રતિબિંબ આપતું.

     માર્ગરેટનાં ઘરમાં એમનાં પતિ, બેંજામિન અને મજાના બે સફેદ કૂતરા હતા. માર્ગરેટ હોસ્પિટલમાં એકાઉન્ટન્ટ તરીકે નોકરી કરતાં હતાં. આ બન્ને જર્મન દેશવાસીઓ, જ્યારે જર્મનીમાં ભાગલાં પડ્યાં ત્યારે માંડ બચીને અમેરિકા પહોંચેલા. એ સમયે માર્ગરેટ અને બેંજામિનને આપસમાં પરિચય ન હતો, પણ જર્મનીથી ભાગી છૂટવાના બેઉના આકરા અનુભવો લગભગ સરખા હતા. તેઓ કહેતાં કે, “અમારાં સૌભાગ્યને લીધે અમે એક્બીજાને મળ્યાં.” એ પતિ-પત્ની વચ્ચે અનન્ય પ્રેમ હતો. અનેક યાતનાઓને પરિણામે, પંચાવનની ઉંમરમાં જ નાદુરસ્ત તબિયતને લીધે બેંજામિનને કામ છોડી દેવું પડેલું.

        સમય સાથે ઘનિષ્ટતા વધતી રહી. એમની ઉદારતા વિશિષ્ટ હતી. એક પ્રસંગ ખાસ યાદ આવે છે. અમારા પુત્ર સમીરના જન્મની વધાઈ આપવા…તેમનાં બગીચાના ગુલાબોનો મોટો ગુચ્છ અને એક મોટું કાર્ટન, જેમાં ડાયપરના ચોવીસ બોક્સીઝ હતા, એ લઈને માર્ગરેટ તથા બેંજામિન આવ્યાં ત્યારે અમે આશ્ચર્યમાં પડી ગયેલાં. નવજાત શીશુના માતાપિતા માટે એ ભેટ સૌથી મહત્વની હોય તેમાં શંકા નહીં.

        એમને બાળકો હતા નહીં. એ મારા બાળકોના પ્રેમાળ નાની બની ગયાં. સંગીતા અને સમીર ઉત્સાહથી એમને ઘેર જતાં. તેમનાં બે સફેદ કૂતરા, હાઈડી અને પેટ્સી, હંમેશા જાળી પાછળ ઊભા રહી અમને આવકારતા. જન્મદિવસે પણ માર્ગરેટ તરફથી ભેટ આવતી. એ વડીલ જોડીને જ્યારે પણ મદદની જરૂર હોય ત્યારે અમને પહેલાં યાદ કરતાં. આમ માર્ગરેટ અને બેંજામિન અમારા કુટુંબનો પ્રેમાળ હિસ્સો બની ગયાં.

       એ વસંતપંચમીને દિવસે, એવોનનુ કામ પતાવી હું બહાર નીકળી અને માર્ગરેટ પણ મારી સાથે બહાર આવ્યાં. વાતોમાં એમને યાદ આવ્યું કે, એ દિવસે મારો જન્મદિવસ છે. મને કહે, “એક મિનિટમાં આવું છું.” અંદરથી કોઈ નાજૂક વસ્તુ લાવીને, પ્રેમથી મારા હાથમાં બીડાવી. એક સોનાની માછલી! મને નવાઈ લાગી કે મારી જન્મનિશાનીનો ખ્યાલ કેવી રીતે!… પણ એ તો વિચારોમાં ખોવાયેલાં, થોડી પળો મારો હાથ પકડીને નીરવ ઊભાં રહ્યાં. પછી ગળગળા અવાજે બોલ્યાં, “આ મારે આજે તને જ આપવી છે.” વ્હાલથી મારા ગાલ પર ચુંબન કર્યું. માર્ગરેટ તરફથી કોઈ ખાસ ચીજ ભેટ મળી છે તેવી કોઈ અપૂર્વ લાગણી મેં અનુભવી.

       માર્ગરેટ અને બેંજામિન રજાઓમાં પોતાના વેકેશન હોમ, Idyll-wild California નામના ગામડાંમાં જતાં. આ ગામ ઉંચા શીખરોં પર હતું અને અમારા ઘરથી બે કલાક દૂર હતું. એક વખત અમારા પરિવારને ખાસ તેમની કારમાં એ ઘર બતાવવા લઈ ગયાં, જેથી અમે ઉનાળાની રજાઓમાં આઈડલવાઈલ્ડ જઈને દસ દિવસ રહી શકીએ.
આ

       બાળકો છ આઠ વર્ષના હતા ત્યાં સુધી માર્ગરેટનો પરિચય જળવાઈ રહ્યો. અમે પાંચ માઈલ દૂરનાં ઘરમાં રહેવાં ગયાં અને બાળકો શાળાની પ્રવૃત્તિઓમાં વ્યસ્ત થઈ ગયા. માર્ગરેટ અને બેંજામિન થોડા વર્ષોમાં નિવૃત થઈને, પોતાનું ઘર વેચીને, હેમીટ, કેલીફોર્નિઆમાં રહેવા જતાં રહ્યાં. થોડા વર્ષો પછી અમે ઓર્લાન્ડો, ફ્લોરીડા જતાં રહ્યાં. આમ લગભગ પંદર વર્ષોના વહાણાં વહી ગયા. માર્ગરેટને ક્યારેક યાદ કરી લેતા પણ સંપર્ક કરવા માટે કોઈ ખાસ પ્રયાસ નહોતો થયો.

      ઓર્લાડોમાં એક દિવસ મને વિચાર થયો કે વાગે તો તીર – પ્રયત્ન કરી જોઉં. મેં હેમીટમાં ટેલીફોન ઓપરેટરને માર્ગરેટનું નામ આપી, નંબર માંગ્યો … અને મારા આશ્ચર્ય વચ્ચે ઓપરેટરે મને નંબર આપ્યો.

       “હલ્લો! માર્ગરેટ! તમે કદાચ નહીં ઓળખો. અમે પ્લસેન્શિઆમાં, વર્ષો પહેલાં રહેતા હતા.”……………માર્ગરેટ કહે, “કોણ સરયૂ બોલે છે?”

       લાગણીવશ થોડીવાર મારો અવાજ અટકી ગયો. પછી તો ઘણી વાતો થઈ. મોબાઇલ હોમમાં માર્ગરેટ એકલાં રહેતાં હતાં. સ્ટ્રોકના પરિણામે એક આંખમાં અંધાપાને લીધે લખતાં, વાંચતાં કે ડ્રાઇવ કરતાં તકલિફ પડતી હતી. એમના પતિ, બેંજામિન મૃત્યુ પામેલા, જેનું એમને બહુ દુઃખ લાગતું હતું. મને એ ખ્યાલ હતો કે માર્ગરેટને એક જ બહેન હતાં જે પાછા જઈને જર્મનીમાં વસ્યાં હતાં. અમેરિકામાં માર્ગરેટનાં બીજા કોઈ પણ સગા ન હતા.

       માર્ગરેટ બોલ્યાં, “હાં મારી બહેન બહુ સ્નેહ કરે છે પણ હવે મળવાનું શક્ય નથી લાગતું.” અમે નજદીક હતા એ વર્ષોમાં એક યુવાન જર્મન પતિ-પત્ની એમના અંગત મિત્રો હતા. એમના વિષે પૂછતાં, માર્ગરેટે દુઃખપૂર્વક જણાવ્યુ કે “એ બન્ને પોતાના વિમાનમાં વેકેશન પર જઈ રહ્યા હતા, ત્યારે અકસ્માતમાં માર્યા ગયા હતા. તેમની એક દીકરી છે તે ક્યારેક ફોન કરે છે.”

        “મને રેવા નામના બેનપણી ઘણી મદદ કરે છે. મુશ્કેલીઓ છે તો પણ, હું ઘણી સુખી છું.” મીઠા સંતોષ સાથે લોકોની સુજનતાની વાતો કરી. માર્ગરેટનાં સ્વભાવનો પરિચય હતો, તેથી તેને સારા માણસો મળે… સમજાય તેવી વાત હતી.

સ્નેહનાં વહેણં  કોઈ શર્ત નહીં, વરસંતી વાદળીને તર્ક નહીં.
વાયરો વીંટાળે પર્ણ  વ્હાલમાં, લીલાપીળાનો કોઈ ફર્ક નહીં.

દરિયા દિલ હેતનાં હીંડોળ પર, હુલાવે સૌને ગમત ગેલથી.
ક્યાંનો પરિચય, શું છે સગા, પ્રશ્નો પૂછ્યાનો કોઈ અર્થ નહીં.

         ત્યારબાદ, વાત થાય ત્યારે કોઈ પણ સંજોગોમાં દરેક વખતે ફોન પર પ્રસન્નતાનો સંદેશ આપતાં. એમનાં દર્દગ્રસ્ત હાથથી ખાસ પ્રયત્નપૂર્વક લખાયેલ કાર્ડ આવવાના શરૂ થયા, જેનાથી અમને અનેરો આનંદ થતો. 

        સમીર  ગ્રેજ્યુએટ થઈ વકીલ બનવા માટે અભ્યાસ કરતો હતો. વેકેશન દરમ્યાન નોકરી, (summer-job) પૂરી કરી લોસ એન્જેલસ, કેલિફોર્નિઆથી, કારમાં પાછો ફરવાનો હતો. અમે એ સમયે હ્યુસ્ટનમાં સ્થાયી થયા હતા. હું પણ સમીરને સાથ આપવા હ્યુસ્ટનથી લોસ એન્જેલસ ગયેલી. કારમાં પાછા ફરતા અમે ખાસ હેમીટ ગામમાં જઈ માર્ગરેટને મળવાનું નક્કી કરેલ. મુખ્ય માર્ગથી કલાક ડ્રાઈવ કરીને તેમનાં ગામમાં પંહોચ્યા. સમીર મોટો ફૂલોનો ગુચ્છો પસંદ કરી લઈ આવ્યો. તેમનાં સુંદર મોબાઈલ-હોમના બારણે એ જ હસતો પ્રેમાળ ચહેરો…અમને મળીને માર્ગરેટ ખૂબ ખુશ થઈ ગયાં. સમીર પણ તેની નાનીને મળતો હોય એવા ભાવથી ભેટ્યો. માર્ગરેટનાં બે મિત્રો પણ અમારી રાહ જોતાં હતાં. પોતાના કુટુંબના સભ્યોની ઓળખાણ કરાવતાં હોય એટલા ગૌરવથી માર્ગરેટે અમારો પરિચય આપ્યો. છ ફૂટ ઊંચા સમીર સામેથી તો એમની નજર જ ખસતી નહોતી,…  “ઓહો! કેટલો મોટો થઈ ગયો!” તેમણે સંકુલ પણ ઉષ્માભર્યા ઘરની સજાવટ, પહેલાનાં ઘરની જેમ જીણવટથી કરી હતી. નીકળવાને સમયે મારા હાથમાં સુંદર મુર્તિ મૂકી…માર્ગરેટ ખાલી હાથે ન જ નીકળવા દે.

   પછી જ્યારે પણ શક્ય હોય ત્યારે લોસ એન્જલસથી, સમીર ફૂલો કે ફળ લઈને જતો અને એ સમય માર્ગરેટને માટે ઘણો આનંદપ્રદ બની ગયો. તેમની નાણાકીય મુશ્કેલીમાં અને એમની એકલતામાં, બને તેટલો અમે સાથ આપતા રહેતા.

       હું છેલ્લી વખત મળી ત્યારે સોનાની માછલી બતાવી મેં પૂછ્યું, “યાદ છે! તમે આ મને ક્યારે આપી હતી?” ઉંમર સાથે ભૂતકાળ ધૂંધળો થઈ ગયેલ. પણ સ્મૃતિ તાજી થતાં, સફેદ ગુલાબ સમા હાસ્યથી, એમનો ચહેરો ખીલી ઊઠ્યો.

       માર્ગરેટ ધીમેથી બોલ્યાં, “એ દિવસે મારે આ ઊર્મિશીલ વાત નહોતી કહેવી…પણ આજે જરૂર કહીશ. એ સમયે હું પંદરેક વર્ષની હતી. લડાઈના સમયમાં જર્મનીમાં મારા માતા-પિતાના મૃત્યુ બાદ, હું અને મારી બહેન રાતના અંધારાની ઓથ લઈ અમારે ગામડેથી નીકળી ગયાં. નદી પાર કરીને મારા માસી સાથે આવીને સંતાયા હતાં. સ્વતંત્રતા અને સલામતી માટે અમે બીજા દેશમાં ભાગી જવાનાં હતાં. એ રાત્રે, મારા માસીએ મને છેલ્લી વખત ભેટીને આ સોનાની માછલી આપી હતી. મને ભય હતો કે મારી નાની બેગ કોઈ ખેંચી લેશે. તેથી હાથની મુઠ્ઠીમાં પકડીને આ અમોલી ભેટ સાથે લઈને આવી હતી. આજે એને તારી પાસે સલામત જોઈને યોગ્ય વ્યક્તિને આપ્યાનો સંતોષ થયો.” 

       “ઓહ! તમે મને આ ભેટને યોગ્ય માની…!” મારો અવાજ લાગણીના વમળમાં ઘેરાઈ ગયો. એ દિવસે માર્ગરેટની વિદાય લેવાનું બહુ વસમું લાગ્યું…જાણે અમને બન્નેને લાગતું હતું કે આ છેલ્લી વિદાય છે…        

       આજે તો માર્ગરેટ નથી પણ એની યાદોની સુવાસ અમારા દિલને ભરી દે છે. તમે કોઈને જીવનમાં નિર્મળ પ્રેમ આપ્યો હોય તો તે બમણો થઈ તમને આવી મળે છે.

નેહની લહેર

   સૂતર  આંટીની  સમી    જિંદગાની,
   
તાણું  એક  તાર  વળે ગુંચળે  વીંટાતી.
  
જરા મૂકું  ઢીલ ભલા ભાવે રણજણતી,
સહેલાવું  સ્નેહતાર  
સોણી  સમજણથી.

   નેહનાં  લહેરિયામાં   જાઉં  રે તણાતી,
  
અવળી  ધારા અદલ પ્રીત એ  જણાતી.
   પંખીની  પાંખ  સાથ  વાદળી  વણાતી,
   વ્હાલપની  હોડમાં  આગવી   ગણાતી.

  શાંતિનાં  સરોવરમાં છમછમતી ઘુઘરી,
યાદગાર   મણકાની  માળા   પહેરાવી.
 
તાર તાર  તન્મયતા  કામળી વણાવી,
 
એકાંતે   આજ   એની  હુંફંમાં   સમાણી.
——

આ સત્યકથા અંગ્રેજીમાં પ્રકાશિત થયેલી તેનાં અનુસંધાનમાં,
એક સાવ અજાણ વ્યક્તિનો ભાવસભર પત્ર…
 

Rosemary | February 22, 2010 at 7:59 pm
Dear Saryu,
I have lost my parents and was/am going through their things. My parents were very close to Margret for many years. they used to work together.
I came upon a letter I wrote to Margret but it was returned to me.
I wondered if she was still alive and tried to find her phone number but sadly your story says- no. I grew up in calif. and considered Margret and Ben my adopted per say aunt and uncle as we had no other family.
I knew of the other German couple and use to play with their girl.
What a shock to google Margret Kyling’s name and to come up with your narrative… I had to respond…. Thankfully and sincerely, Rosemary.
———-
saryuparikh@yahoo.com

 

મિત્રો સાથે વાતો…સરયૂ પરીખ. ૧૦. ઝંખવાયેલો ચાંદ.

અધરો  બંધ કરે  ને ખોલે, કઈ  ભાષામાં બોલે?
કેમ  કરીને અણજાણ્યામાં, ઘરની સાંકળ
 ખોલે?                   

                 ઝંખવાયેલો ચાંદ. સરયૂ પરીખ                                                  

         હું દિવસે કમલજીત કૌરને મળવા જતી હતી. ઘરનાં ત્રાસથી બચવા કમલ સ્ત્રી આશ્રય ગૃહમાં રહેવાં આવી હતી. મને દ્વાર પાસે મળી. સાદા સલવારકમીઝ પહેરેલાં  તાં, ન કોઈ ઘરેણું કે સજાવટ. એને જોતાં મને થયું, “જાણે કોઈ ફિલ્મની અભિનેત્રી આ ગમગીન મંચ પર સામાન્ય પાત્ર ભજવવા આવી છે.”

         હું કમલને અંગ્રેજી શીખવવા અને દુખાયેલી લાગણીઓને સાંત્વના આપવા આવી હતી. પેન અને કાગળ લઈને તૈયાર હતી, પણ પહેલી રૂકાવટ આવી કે એને હિન્દી ખાસ નહોતું આવડતું અને મને પંજાબી નહોતું આવડતું. ત્રણ ભાષાના વર્તુળમાં અમે હસીને લાંબા પ્રવાસની શરૂઆત કરી. સૌથી મજાની વાત હતી કે મારા સહકાર્યકર અને કમલના મુખ્ય મદદગાર ચારુશી, આફ્રિકામાં રહેલાં હોવાથી ગુજરાતી હિન્દી ભેળવીને બોલતાં. પણ થોડા પરિચયમાં ચારુશી, કમલના વિશ્વાસુઆન્ટીબની ગયેલાં.  

       ઘર ત્રાસથી બચવા મથતી શિયન સ્ત્રીઓને મદદ કરતી અમારી સંસ્થાની બેઠકમાં, ચારુશીએ કમલજીતની કહાણી કહી સંભળાવી હતી. કમલ પંજાબના એક નાના ગામમાં, મધ્યમ વર્ગના પરિવારમાં ઉછરેલી હતી. દેખાવડી હોવાથી સારો વર મળી જશે માન્યતામાં ભણતર પ્રતિ ઓછું ધ્યાન આપેલ. ચોવીસ વર્ષની ઉંમર થઈ જતાં ઘરમાં બધાને ચિંતા થવા લાગી હતી. એમાં અમેરિકાથી માગું આવ્યું. “ઉમેદવાર ખાસ ભણેલો નથી, ભાઈના ધંધામાં નોકરી કરે છે.” કમલને ઠીક લાગ્યો, છતાં પણ, “અમેરિકા જવા મળશે, અને ત્યાં તો બધા પૈસાદાર હોય. બસ નક્કી કરી નાખોના પાડવાની શક્યતા નથી.” વગેરે સમજાવટ સાથે, બલખાર સાથે ધામધૂમથી લગ્ન લેવાયા.

     કમલનાં સંસારની શરૂઆત એક એપાર્ટમેન્ટમાં પતિ, જેઠજેઠાણી અને તેના ત્રણ બાળકો સાથે, ટેક્સાસ, યુ...માં થઈ. કુટુંબીજનો સાથે રહેવામાં એને જરાય વાંધો નહોતો પણ બલખારની વર્તણૂંક કમલને અકળાવતી હતી. કમલનાં હસમુખા સ્વભાવથી બને તેટલી વ્યથા છૂપાવતી. આસપાસ બધું નવું, અને અંગ્રેજી ખાસ આવડતું નહીં, તેથી જેઠાણી અને બાળકો દ્વારા કમલ કામકાજ શીખી રહી હતી. જેઠની તેર વર્ષની દીકરી પાસેથી  ફોન પર વાતચિત કેમ કરાય, ૯૧૧ નંબરથી કેવી રીતે મદદ મેળવી શકાય, તે વાત પણ તેણે જાણી લીધેલ.

       પતિની કનડગત  સમય  સાથે વધતી રહી. પહેલા ત્રણ વર્ષમાં બે દીકરીઓની માતા બની ગઈ. એ દરમ્યાન જેઠના નવા મોટા બંગલામાં બધાં રહેવા ગયા. અમેરિકામાં આવ્યે અને ગ્રીન કાર્ડ મળ્યે લગભગ સાડાચાર વર્ષ થયા હતા અને ત્રીજા બાળકની મા બનવાની હતી. કમલના શરીર પર નિશાનીઓ બલખારનાં જુલમની ચાડીઓ ખાતી, પણ કોણ બચાવે? તે જ્યારે ડોક્ટર પાસે જતી ત્યારે, ‘કમલને અંગ્રેજીમાં સવાલ-જવાબ સમજાશે નહીં’ તેમ કહીને બલખાર અથવા જેઠાણી સાથે જ રહેતાં, જેથી કમલ કોઈ સાથે પોતાનું દુખ રડી ન શકે. સ્ત્રીઓને તેનો પતિ ગમે તે રીતે રાખી શકે, વાત ઘણાં કુટુંબોમાં સ્વાભાવિક રીતે સ્વીકાર્ય હોય છે. તેથી ઘણી ગેરવર્તણૂક તરફ આંખ આડા કાન કરવામાં આવતાં. જેઠનું ગુરુદ્વારામાં નામ મોટું હતું. ગુરુદ્વારાના મુખિયાને કાને કમલ પર થતાં જુલમની વાત આવી હતી અને બલખારને ચેતવણી આપવામાં આવી હતી. સમાજમાં ખરાબ ન લાગે, તે કારણ સાથે અપાતી જેઠજેઠાણીની સલાહ, જડ અને વિફરેલ બલખારને અસર નહોતી કરતી.

         પુત્ર જન્મનો આનંદ લાંબો ટક્યો. દીકરો હજી બે મહિનાનો હતો. રવિવારની બપોરે, ઘરમાં કમલ, બલખાર અને બાળકો હતા. જરા પીધેલ બલખારે કમલ પર જબરજસ્તી આદરી. વિરોધ કર્યો તો કમલને મારી, અને પોતાનું ધાર્યું કરી ઊંઘી ગયો. કમલ માણમાણ ઊભી થઈ અને રડતાં બાળકોના અવાજના જોરે હિંમત એકઠી કરી, ફોન ઉઠાવી બારણાં બહાર જઈ, ૯૧૧ નંબર જોડ્યો. પોલીસની રાહ જોતી, ધ્રુજતી બારણાં પાસે ઊભી રહી. ભયંકર બીકમાં ભણકારાં વાગતા હતા કે બલખાર જાગી જશે તો!… પણ તે ઊંઘતો જ રહ્યો. પોલીસના રક્ષણ નીચે ત્રણે બાળકોને લઈને કમલ ઘરની બહાર નીકળી ગઈ. પોલીસ સ્ટેશનમાં કમલની પરિસ્થિતિ વિષે તપાસ અને લખાણ કરતા રાતનાં આઠેક વાગ્યાનું અંધારું થઈ ગયું.

        તેને કહેવામાં આવ્યું કે, ‘તને “વુમન્સ-શેલ્ટર માં લઈ જશે.’ કમલને અનેક પ્રશ્નો સતાવે, “ શું જગ્યા હશે?” લાંબો અંધારો રસ્તો જાણે ખૂટતો નહોતો. ત્રણે બાળકોને પકડીને મોટી આંખોથી, “ક્યાં લઈ જાય છે?” એનો તાગ કાઢવાનો વ્યાકુળતાથી પ્રયત્ન કરતી રહી. અંતે શાંત જગ્યામાં, નામ નિશાન વગરનાં મકાનમાં, બે ચાર લાલ બટન દબાવી, બે બારણાં પાર કરી, કમલને બાળકો સાથે અંદર લઈ ગયા. બે બહેનોએ એને હસીને અંદર બોલાવી ત્યારે એણે ફરી શ્વાસ લીધો અને આંખોમાં આંસુનાં મોતી ચમક્યા. સરખી વ્યવસ્થા સાથે રાત પસાર થઈ ગઈ. પણ, ભાંગીતૂટી અંગ્રેજીથી કમલની જરૂરિયાતો અને હકીકત જાણવાનું ત્યાંના કર્મચારીઓ માટે અશક્ય હતું. કાઉન્ટિના શેલ્ટર સાથે આમારી સંસ્થા સારી રીતે જોડાયેલી રહેતી. સવારમાં અમારી સંસ્થા પર ફોન આવ્યો અને ચારુશી મદદ માટે પહોંચી યાં. પોતાના દેશનાં પ્રેમાળ અને હોશિયાર બહેન પાસે કમલે વિશ્વાસથી વાત કરી. ચારુશી પોલીસ અમલદારને સાથે લઈ જઈ કમલનો જરૂરી સામાન અને ઘરેણાં તેનાં ઘેરથી લઈ વ્યાં.

       અમારી અશિયન બહેનોને મદદ કરતી સેવાસંસ્થાને લીધે, સ્થાનિક ‘Women’s Shelter’ નો સંપર્ક રહેતો. તેનાં સભ્યો સાથે મારું જોડાણ વિશેષ હોવાનું ખાસ કારણ હતું…. અમારા પાડોશી-સમૂહની કોફીક્લબમાં, દર મહિનાની બેઠકમાં સોએક ડોલર અમે ભેગાં કરતાં અને શેલ્ટરની જરૂરિયાત પ્રમાણે વસ્તુઓ ખરીદીને હું દર મહિને આપી આવતી. Thanksgiving વખતે turkey વગેરે ખરીદવા માટે હું અજ્ઞાન હોવાથી અમેરિકન મિત્રો સાથે આવતાં. તે ઉપરાંત ચાલીસ બેબી બ્લેન્કેટ્સ પણ મેં સીવીને આપેલાં. આમ ત્યાંના કાર્યકર્તાઓ સાથે મેળ બની રહેતો.

         કમલને શેલ્ટર પર જઈ મદદ આપવાનું કામ મને આવશ્યક લાગ્યું. પરિવારથી દૂર અને ત્રણ નાના બાળકો સાથે અજાણી જગ્યામાં, અંધારાં ભવિષ્યના ઓછાયામાં તે યુવતિ કઈ રીતે દિવસો પસાર કરતી હશે! સપ્તાહના બે વખત મારા જવાથી તેનાં ઘણાં કામ સરળ થઈ ગયા. કમલ શાકાહારી હતી, તેથી ખાસ ખોરાક અને તેની બીજી જરૂરિયાતો પૂરી પાડવામાં આવતી. દરેક સાથે કમલનો વ્યવહાર પ્રેમાળ હતો તેથી હું જોતી કે તેને તથા બાળકોને, ત્યાંના કાર્યકર્તાઓની સહાયતા હોંશથી મળતી. ચારુશી લગભગ દરેક રવિવારે કમલને માટે પરોંઠા, વગેરે બનાવીને લઈ જતાં.

        અમારી મુલાકાતનો સમય આંસુ અને હાસ્યથી તરબતર  હતો. એક દિવસ એના પતિએ કરેલી ક્રૂર મશ્કરીની વાત કહેલી. તેઓનાં ઘરમાં એક જૂની તલવાર હતી. એ દિવસે, કમલ પોતાના અને જેઠના બાળકો સાથે બહારના રૂમમાં હતી. ત્યાં ઓચિંતા બલખાર તલવાર લઈને કમલ પાછળ આવ્યો. એનો ઈરાદો ખબર પડતાં કમલ દોડી, પણ એને પકડી ટેબલ પર નમાવી તલવાર ગળા પાસે ધરી. કમલ કહે, “મને થયું કે મને મારી નાખશે! બાળકો બુમો પાડતાં તાં અને હું તરફડતી હતી. અંતે મને છોડી, અને જાણે શું યે મજાક કરી હોય તેમ હસતો હસતો જતો રહ્યો.”

        કમલને મેં પૈસાના સિક્કાઓનો બરાબર પરિચય કરાવ્યો કારણ એને પૈસા આપવામાં નહોતા આવતા. ખરીદી કરવા ઘરનાની સાથે જાય ત્યારે સારી પર્સ લઈને જતી. એક દિવસ શોપિંગકાર્ટમાંથી કોઈ પર્સ ઊપાડી ગયું. આસપાસનાં લોકો ગભરાયા, પણ કમલ હસી પડી…“બીચારાને એક ડાયપર સિવાય કશું નહીં મળે.”

        આશ્રયગૃહમાં આવ્યાને ત્રણ અઠવાડીયામાં , તેનાં દીકરાની અરધી રાતે તબિયત બગડતા, એક કર્મચારી સાથે બાળકને હોસ્પિટલ લઈ ગઈ અને સ્વસ્થતાપૂર્વક પરિસ્થિતિ સંભાળી. સંસ્થાનાં ત્રસ્ત સભ્યોના ખર્ચની વ્યવસ્થા ગવર્નમેન્ટની મદદ અને સંસ્થાનાં ભંડોળથી થતી હોય છે. આશ્રયગૃહમાં રહેવાના સમયની પાબંધી હોય છે, પણ કમલ માટે બધાને વિશિષ્ટ દિલસોજી હતી. જન્મદિવસો અને દિવાળી, અજનબી, પણ સહાનુભૂતિવાળા લોકો વચ્ચે ઉજવાયાં.

      કોર્ટના દિવસે અમે બે સહકાર્યકરો ચારુશી અને કમલની રાહ જોતાં ભાં તાં. ત્યાં બે ભાઈઓ જજ વિષે અમને હિંદુસ્તાની જાણી પૃચ્છા કરતા આવ્યા. અમને ખબર પડી ગઈ કે શીખ પાઘડીમાં મોટો ભાઈ અને જીન્સના પેન્ટ અને જેકેટમાં બલખાર, જાણે હીરો! અમારો ગુસ્સાભર્યો તોર જોઈને ભાઈઓ જતા રહ્યા. અંતે ચારુશી એકલા આવ્યાં કારણ કે બીકને લીધે, કમલ વકીલની ફિસ છોડીને કોર્ટમાં આવવા તૈયાર થઈ. બલખારને બીજી પણ અમુક કાનૂની મુશ્કેલીઓ પોલીસ રેકોર્ડમાં હતી. એને જેલની સજા થઈ પણ હવે શું? બલખાર તરફથી કમલને પૈસા નહોતાં મળવાના અને કમલ પોતે નોકરી કરી શકે એવી કેળવણી પણ નહોતી.

      જેઠાણી ફોન પર કમલને પાછી આવી જવા સમજાવતી કારણકે ઘરની આબરૂનો સવાલ હતો. કમલના જેઠ અને ગુરુદ્વારાના મુખ્ય માણસો સાથે વાટાઘાટ કરી કમલને પાછી વ્યવસ્થિત જીવનમાં ગોઠવવા અમે અનેક વખત મળ્યા. અરે! રાતનાં દસ વાગે મળવા અને ચર્ચા કરવા બોલાવે તો પણ ચારુશીએ જઈને સુલેહ કરાવવા માટે ઘણાં પ્રયત્નો કર્યા. ત્રણ મહિનામાં બલખારને તેનો ભાઈ જેલમાંથી ઘેર લઈ આવ્યો હતો. બાજુ સરકારી વકીલની મદદથી કમલ અને બાળકોની સલામતીની તકેદારી લેવાતી હોવાં છતાં પણ કમલની બીક ઓછી નહોતી થતી. કામ માટે હું બહાર લઈ જાઉં ત્યારે સતત ચારે બાજુ જોતી અને જરા પણ પતિની કાર જેવી કાર દેખાતાં મોં છૂપાવી દેતી. આવી સ્થિતિમાં જો ત્રસિત વ્યક્તિ હિંમત બતાવે તો, જુલમી ઢીલા પડી જાય. પણ એને માટે આંતરશક્તિ જોઈએ.

      કમલની જેઠાણી કહેતી રહેતી, “તું પાછી આવી જા. લખાર જેલની હવા ખાઈને બદલાયો છે.” અમને બાબત વિશ્વાસ નહોતો તેથી અમે કમલને પાછા હીં જવાની સલાહ આપી. ત્યાર પછી બાબત અમારી સાથે વાત નહોતી કરતી. પાછા ભારત તાં પહેલાં અમેરિકામાં સિટિઝનશિપ માટે અરજી કરાવી દેવાનું નક્કી કર્યું બધો ખર્ચ અમારી સંસ્થા અને શેલ્ટર પર નિર્ભર હતો. આગલા દિવસે કલાક બેસીને અમે અરજીના કાગળો તૈયાર કરેલા. શુક્રવારે, નક્કી કરેલા સમયે હું કમલને લેવા ગઈ. મને જોઈને કહે, “અરે! હું ભૂલી ગઈ.” મને માન્યામાં આવ્યું. એ તૈયાર થઈ અને અમે ઓફિસમાં જવાં નીકળ્યાં. આગળ જતાં ગભરાઈને બોલી, “મારા પતિની કાર નજીકમાં છેમારે ક્યાંય નથી જઉં, પાછા ફરીએ.” મને ખબર પડી કે એને અરજી કેમ નહોતી કરવી! ખેર, મેં કાર પાછી વાળી. રવિવારે ચારુશી એને મળવા ગઈ ત્યારે કમલ જરા શાંત લાગી.

        સોમવારે સવારમાં આશ્રયગૃહમાંથી ફોન આવ્યો, “કમલ સામાન બાંધીને તેને ઘેર જવા તૈયાર થઇ ગઈ છે. કહે છે કે તેનાં જેઠાણી લેવા આવી રહ્યાં છે.” હવે તોસંભાળીને રહેજે. પ્રભુ રક્ષા કરે.” કહેવા સિવાય બીજી કોઈ સલાહ આપવાનો અર્થ નહોતો. ગૃહત્રાસમાં મનાય છે કે ત્રસ્ત વ્યક્તિ સાત વખત પાછી જાય.

        બે સપ્તાહ પછી ચારુશી પર કમલનો ફોન આવ્યો ત્યારે થોડી વાતચીત થઈ. એ વખતે ચારુશીએ કહ્યું કે, “કમલ! આવીને તારા ઘરેણાં લઈ જજે.”  દિવસો પછી કમલ તેનાં જેઠની દીકરી સાથે આવી. કમલને જોઈ ચારુશીની આંખ ભીની થઈ ગઈ. કરમાયેલી અને થાકેલી લાગતી કમલ નજર મિલાવ્યા વગર જવાબ આપતી હતી. અમારી ચિંતિત નજર એને જતી જોઈ રહી.

       ઓચિંતા સમાચાર આવ્યા કે, “કમલ આશ્રયગૃહમાં પાછી આવી ગઈ છે.” હજી તો બે મહિના પણ પૂરા નહોતા થયા, અને બલખાર કાયદાથી બંધાયેલો હતો, તો પણ, મારઝૂડ કરી બેસતો. દિવસે દિવસે હેરાનગતિ વધવા માંડી. હવે કમલે હોશિયારીથી રસ્તો કાઢવાનું વિચાર્યું. એક દિવસ બલખાર ખુશ હતો ત્યારે કમલ કહે, “તું મને District Attorney ની ફિસમાં લઈ જાય તો તારા સામેની ફરિયાદ પાછી ખેંચી લઈએ.” બલખાર તૈયાર થઈ ગયો. કમલ ત્રણે બાળકો અને મોટી ડાયપરબેગ! લઈને વકીલની ફિસમાં ગઈ અને બલખાર બહાર કારમાં રાહ જોતો બેઠોસરકારી વકીલ કમલનો મુકદ્દમો સંભાળતી હતી, તેથી પરિસ્થિતિ સમજતાં એને જરાય વાર લાગી. કમલને બદલે પોલીસ ઓફિસરને બહાર આવતો જોતા બલખાર પલાયન થઈ ગયો.

       કમલનાં જેઠ-જેઠાણી સાથેના સંબંધો હવે ખોરવાઈ ગયા હતા. બલખાર જેલમાં હોય કે બહાર હોય, તેની પાસેથી હવે કોઈ આશા કે અપેક્ષા રહી ન હતી. અમેરિકામાં કમલને નણાકીય મદદ મળવી મુશ્કેલ હતી. છૂટાછેડાના કાગળિયાં કોર્ટમાં અપાઈ ગયાં હતાં. મુકદ્દમો લડે પછી કમલને અને બાળકોને તેનાં હકનું જે હશે તે મળશે, પણ કયારે તે નક્કી નહીં. કમલ શેલ્ટરમાં આઠેક મહિના રહી ચૂકી હતી. કમલને હવે ભારત પાછા ફરવા સિવાય કોઈ વિકલ્પ ન હતો.

         કમલ અને બાળકોને ભારત મોકલવા માટે કોઈ ઉદાર માણસોની મદદ મેળવી ટીકીટની વ્યવસ્થા કરાવી આપી. તેને અહીં પરદેશમાં પોતાના સ્વજનો કરતાં પણ અજાણ્યાં પાસેથી વધારે મદદ, સંભાળ અને સહાનુભૂતિ મળ્યા. ભારત ગયાં પછી પણ કમલની અમેરિકા આવવાની અને ડોલર કમાવાની ઈચ્છા કાયમ હતી.

        લગભગ  બે વર્ષ પછી ન્યુયોર્કથી કમલનો ફોન આવ્યો કે, “આન્ટી, હું અહીં એક સારા પંજાબી કુટુંબની મદદથી રહું છું અને એમના સ્ટોરમાં કામ કરું છું. થોડાં સમય પછી મારા મમ્મી બાળકો સાથે આવશે અને મારી સાથે રહેશે.”  એક સંતોષ સભર પ્રસન્નતા સાથે અમે કમલને શુભેચ્છા પાઠવી. ત્યાર પછી એકાદ વખત ચારુશી સાથે કમલની વાત થઈ હતી…બસ જોઈએ, જો ક્યારેક તેનાં સમાચારનું ચંદ્રકિરણ ફરી ચમકી જાય!!! 

——
            
કમલ ભારતમાં સાદા સરળ વાતાવરણમાં ઉછરેલી, ભોળી વ્યક્તિ, અમેરિકાના સમજાય એવા વાતાવરણમાં, અને અતિ મુશ્કેલ પરિવારમાં ધકેલાઈ ગઈ. શિક્ષણ, પૈસા અને હુન્નરની ખામીને લીધે પોતાને પગભર  કરવાનું કો સાધન નહોતું. પુત્રીના માતાપિતા, સ્ત્રી શિક્ષણને મહત્વ આપતાં, “લગ્ન અને ઘરસંસારના સ્વપ્ના દેખાડે ત્યારે આવું પરિણામ આવે છે.

ઝંખવાયેલો ચાંદ

ઝંખવાયેલો  ચાંદ ને  સાથે સૂની ત્રણ તારલીઓ,
આજ ત્રસિત આકાશે સરતી ઝરઝાંખી વાદળીઓ.

કળી હતી  એ  ક્યાંયેઆવી  દૂર દેશ  ખીલવાને,
અબુધ  જાલિમ  માળી  ફેંકે,  શર કંટક ઝીલવાને.

અધરો  બંધ કરે  ને ખોલેકઈ  ભાષામાં બોલે?
કેમ  કરીને અણજાણ્યામાંઘરની સાંકળ  ખોલે?

કથની  અશ્રુ  દ્વારે  દોડે  ચિંતિત  ચિત્ત  ચકરાવે,
દુધ  પીતા, રડતાં બાળકને  કેમ કરી સમજાવે?

હાલ  જિગરની  ફાટી  ચાદર  ધીરજથી  સંભાળે,
સંવેદનશીલ   આધારે,   સ્ત્રી   ઊઠતી   બેળેબેળે.
———     

                 ત્રણ મહિનાથી ત્રણ સાલની ઉંમર વચ્ચેના, ત્રણ બાળકો સાથે સ્ત્રી સંસ્થામાં મહિનાઓ સુધી રહેલી ત્રાહિત યુવતિની સહનશક્તિની અજબ કસોટીનાં સાક્ષી થવું, વ્યવસ્થાપકોને માટે એક પરીક્ષા છે.

લેખિકાઃ સરયૂ મહેતા-પરીખ      saryuparikh@yahoo.com   phone# 512-712-5170
ઓસ્ટિન, ટેક્સાસ.                                

જીવન -મૃત્યુ – સરયૂ પરીખ – રસદર્શનઃ વિજય શાહ

જીવન – મૃત્યુ

રૂઠતી  પળોને  સમેટતી  હું   શ્વાસમાં,
દુઃખના દીવામાં સુખવાટ વણી બેઠી છું.
ઘૂઘવતા  સાગરમાં   નાનીશી  નાવમાં,
હળવા  હલેસાંથી  હામ  ધરી  બેઠી  છું.

ઓચિંતા  ભમરાતી   ડમરીની   દોડમાં,
રજકણ  બની  અંક  આકાશે  ઊઠી  છું.
અંજળના  આંસુથી  આંખોની   આહમાં,
કરુણાનું   કાજળ  લગાવીને  બેઠી   છું.

ઉરના  સન્નાટામાં  લાગણીના  ગીતમાં,
ઝીણા  ઝણકારને  વધાવીને   બેઠી  છું.
નક્કી છે આવશે, પણ ખાલી એ વાયદા,
ક્યારનીયે મુજને  શણગારીને  બેઠી  છું.

સરી  રહ્યો સથવારો  મમતાના  મેળામાં
આજે  અજાણી,  પરાઈ બની  બેઠી  છું.
જીવન  પ્રયાણમાં ને  મંગલ  માહોલમાં,
હંસ જાય ચાલ્યો,  પિંજર થઈ  બેઠી  છું.
————      સરયૂ પરીખ

રસદર્શનઃ સરયૂબેનને ભાષાનો વારસો તો માતૃ પક્ષેથી ભરપુર મળ્યો છે અને આવા સુંદર કાવ્યો દ્વારા તેમાં પોતાનો કસબ પણ કેળવ્યો છે અને જાળવ્યો છે. ઢળતી ઉંમરે મૃત્યુ તો આવવાનું જ છે પણ તેનાથી ભય ભીત થયા વિના સમજણથી કહે છે,

રૂઠતી  પળોને….   દુઃખના દીવામાં સુખવાટ વણવી તે વાત કહેતાની સાથે તેમના અંતરમાં વિકસેલ આધ્યાત્મ ઝળકી ઉઠે છે.. આમ જુઓ તો વાત નાની છે પણ તે ઘુઘવતા સાગરમાં નાની શી નાવમાં હામ હળવા હલેસાથી ભરે છે. જે જાગ્રૂતિનું અને સમજણનું ઉંચુ પ્રતિક બને છે.

બીજી  પંક્તિમાં વાત તો એની એજ છે પણ રૂપક બદલાય છે

ભમરાતી ડમરીમાં રજકણ જેવું જીવન ઉંચે આકાશે ચઢી ગયુ છે. ભાઇ ભાંડુરા ,દીકરા દીકરી અને પતિની મમતા (અંજળ) આખોમાં જલન તો લાવે છે.. પણ કરુણાનાં કાજળ લગાવી રાહ જોઉ છું કે ક્યારે ડમરી શમે અને આકાશને આંબતી રજકણ ભોં ભેગી થાય ( મૃત્યુનું કેવું સરસ આલેખન!)

ત્રીજી  પંક્તિ તો ઘણી જ સ્પષ્ટતા થી કહે છે,  

નક્કી છે આવશે… મૃત્યુ તો નક્કી આવશે જ પણ ઉરનાં સન્નાટામાં લાગણીનાં ગીતમાં ઝીણા એ ઝબકારને વધાવીને બેઠી છું..બધી લીલી વાડી છે..ઘણા સુખો અને દુઃખો ને જાણીને હવે મૃત્યુ તુ આવશે તો પણ હું તે ક્ષણને આવકારવા મારી જાતને શણગારીને બેઠી છું. આ તૈયારી જાતને જાણનાર અને મારા તારાથી પર થઈ શકે તેવા ઉચ્ચ સમજ્થી સજ્જ વિદુષી જ કરી શકે.

અને છેલ્લે જાણે મૃત્યુ થી તેઓ ભયભીત નથી તે વાતને ફરી દોહરાવતા કહે છે, સરી  રહ્યો…

જીવન પ્રયાણમાં હંસ ચાલ્યો જશે અને પીંજર અહીનું અહીં રહી જશે કહીને બહુ સાહજીકતાથી મમતાનાં મેળામાં અજાણી કે પરાઇ થઇને સહુને કહી રહ્યા છે કે, “નવ કરશો કોઇ શોક..”

સરયૂબેન સુંદર આત્મલક્ષી કવન રચી ને અમારા સૌનાં આપ માર્ગદર્શક બની રહ્યા છો…સલામ તમારા કવિ કર્મને.. વિજય શાહ.
——-

મિત્રો સાથે વાતો…સરયૂ પરીખ. ૯.ટીએન…એક વિદ્યાર્થીની.

               તારા ઓષ્ઠો હલે ને મારી આંખ સાંભળે. મૃદુ મનના તરંગ અનુકંપ સાંભળે.

                        ૯. ટીએન…એક વિદ્યાર્થીની. સરયૂ પરીખ

Continue reading મિત્રો સાથે વાતો…સરયૂ પરીખ. ૯.ટીએન…એક વિદ્યાર્થીની.

મિત્રો સાથે વાતો…સરયૂ પરીખ. ૮.અસ્વીકાર્ય…

                                          સંતાન કે સામાજીક દંભ…કોને મહત્વ આપશું?

                          ૮. અસ્વીકાર્ય…સરયૂ પરીખ

Continue reading મિત્રો સાથે વાતો…સરયૂ પરીખ. ૮.અસ્વીકાર્ય…

મિત્રો સાથે વાતો…સરયૂ પરીખ. ૭. શ્યામ બજાયે…

 ૭. શ્યામ બજાયે આજ મુરલિયા…સરયૂ દિલીપ પરીખ

Continue reading મિત્રો સાથે વાતો…સરયૂ પરીખ. ૭. શ્યામ બજાયે…

મિત્રો સાથે વાતો…સરયૂ પરીખ. ૬.રચના રાજકુમારી

જીવનમાં સાવ અણધાર્યો વળાંક ઉપસ્થિત થાય તો કેમ કરીને પોતાને સંભાળશું?
                                                 જોઈએ રચના શું  કરે છે?

૬. રચના રાજકુમારી…સરયૂ પરીખ 

        નાળાની બપોરે હું મારી વ્હાલી સખી રચનાને અહોભાવથી જોઈ રહી હતી. નવા જ તૈયાર થયેલા ચણિયા ચોળી, કેવા સિવાયા છે એ જોવા માટે રચનાએ પહેરેલાં. કમરામાં દાખલ થતાં જ રચનાનાં મમ્મીનાં બોલાયેલાં શબ્દો, “અહો! મારી રચના રાજકુમારી!” એ દ્રશ્ય આજે એમ જ યાદ આવી ગયું… મારી એ સખીના લગ્ન દૂરના શહેરમાં હતાં. તેથી જ કદાચ હું મારા ઘેર અમારી મિત્રતાના મનરવમાં ખોવાયેલી હતી. રચના અને મારી ઘણી માંગણી છતાં, મારા મમ્મી પાપાએ મને લગ્નમાં જવાની ના પાડી હતી.

        રચના દિલ્હી જેવા મોટા શહેરમાં ઊછરેલી. અમારે ગામ ભાવનગર, લગભગ દર વર્ષે એના નાનીને ઘેર વેકેશનમાં આવતી. તેના મોસાળમાં મામા-મામી, માસી વગેરેથી ભર્યા ઘરમાં ઘણાં મિત્રોનો જમેલો ચાલુ રહેતો. રમત ગમત અને વાતોમાં તે સ્નેહભર્યા વર્તનથી મિત્રોને બાંધી રાખતી. એ વખતે હું ચૌદ વર્ષની અને રચના મારા કરતાં ત્રણ વર્ષ મોટી તો પણ અમે ખાસ બેનપણીઓ બની ગયેલાં. વર્ષો સાથે અમારી મિત્રતા અનન્ય બની ગઈ. રચના કોલેજનો ઊંચી કક્ષાનો અભ્યાસ કરી રહી હતી પણ હંમેશા કહેતી કે, “હું અભ્યાસ વગેરે સરસ રીતે કરીશ, પણ મારું ભવિષ્ય તો એક સરસ મજાનું ઘર અને કુટુંબના સપના જુએ છે.”

          જ્યારે એનું લગ્ન નક્કી થયું ત્યારે રચનાએ કાગળમાં લખ્યું હતું કે અજય એમની જ્ઞાતિનો જ છે. મિલિટરીમાં હોવાથી દેશની સરહદ  પર છે….રચનાના મોટાભાઈ અજયને મળી આવ્યા હતા. રચનાના માતા-પિતાએ અજયના પિતા અને બે બહેનોને મુંબઈમાં મળી, સારું કુટુંબ છે તેની ખાત્રી કરી લીધી હતી. અજય વેવિશાળ વખતે દિલ્હી આવ્યો ત્યારે તેની સાથેની મુલાકાત પછી રચનાએ લખ્યું હતું…,”મારા તરફથી એટલું જ કહું કે -મેરે મહબૂબમે ક્યા નહીં!” મીઠી કોયલની જેમ ચહેકતી રચનાનો કાગળ વાંચી હું પણ ઝૂમી ઊઠી હતી. ત્રણ ભાઈઓની લાડલી બહેનનાં લગ્ન દિલ્હીમાં ધામધૂમથી થઈ ગયા.

         લગ્ન પછી પંદર દિવસમાં રચના એક દિવસ એકલી અમને મળવાં આવી ચડી. નવદંપતિ અમદાવાદ તેમના સગાને મળવા આવેલાં ત્યારે રચના એક દિવસ માટે ખાસ ભાવનગર આવેલી. હું તેનાં લગ્ન વખતના ફોટા જોઈ, સુખી ભવિષ્યના કાંગરે નિશંક વિરાજતી રચનાને ખુશી ખુશી જોતી રહી. અજય નહોતો આવ્યો પણ રચનાની વાતો પરથી તેનું મજાનું છાયાચિત્ર માનસપટ પર દોરાઈ ગયું હતું. રચના નવો સંસાર શરૂ કરવાની અનેક વાતો કરતી રહી. બે મહિના પછી એ સરહદ પર અજય  સાથે રહેવા જવાની હતી. અમને થયું, વાહ! ચલચિત્રની વાર્તા જેવું બધું સરસ ગોઠવાઈ ગયું.

         પછી છએક મહિના સુધી રચનાનાં કાંઈ સમાચાર નહોતાં તેથી હું કલ્પના કરતી રહેતી કે, એ કેવી આનંદમાં હશે અને કેટલા ઉત્સાહથી એનો  ઘરસંસાર ગુંજતો હશે! એવામાં એક દિવસ એના માસીનાં બેનપણી ઘેર આવ્યા અને કહે,

         “રચના તો તેનાં મમ્મીને ઘેર પાછી આવતી રહી છે.” મને આ સમાચાર તીરની જેમ વાગ્યા. એવું શું કારણ હશે? હું માનવા કે એ વાત કોઈને કહેવા, તૈયાર ન હતી. મને થયું કે એવું શક્ય જ ન હોય અને હું એ વાત દબાવી રાખું તો એમ જ ઓસરી જશે. આંખ આડા કાન કરું તો હવામાં ઓગળી જશે…મારી સખી, જે દર પંદર દિવસે લાંબો કાગળ લખતી, તે સાવ ચૂપ થઈને દૂર દેશમાં જાણે ખોવાઈ ગઈ હતી. એના ઊડતાં સમાચારો આવતાં. મારા પત્રોનો જવાબ નહોતી આપતી પણ, મને ખાત્રી હતી કે એ બનશે ત્યારે જરૂર મારી હુંફાળી લાગણીનો સહારો લેશે. મહિનાઓ પછી કોઈ મિત્રના લગ્ન પ્રસંગે અમારા ગામ આવી ત્યારે મારે ઘેર ઓચિંતી જ આવીને ઊભી રહી. અમારી બન્નેની આંખો મળતાં જ કસીને બાંધેલી હિંમતની પાળ તૂટી પડી અને આંસુ ધસી આવ્યાં. એ રાત્રે અગાશીના એકાંતમાં તેણે બધી વાત વિસ્તારથી કહી.

       રચના બોલી, “મારા લગ્ન ધામધૂમથી થઈ ગયાં. ઘરમાં ખુશીનાં માહોલમાં અતડા રહેતા અજયને મેં ‘ગંભીર સ્વભાવ’ હશે એમ માની લીધો. સુહાગરાત ખાસ વિશિષ્ઠ ન હતી. ‘સંમતિ લગ્નમાં, પ્રેમ-લગ્નનો ઉત્સાહ ન હોય એ સ્વાભાવિક છે. અમે એકલાં હશું ત્યારની વાત જૂદી જ હશે. હું તેને એટલો પ્રેમ આપીશ કે એ મારો જ બનીને રહેશે’.

      “અજયને સરહદ પર એની ફરજ પર પહોંચવાનું  હતું. હું મમ્મીને ઘેર બે અઠવાડિયા રહી અને બધો  જરૂરી સામાન લઈ, અતિ ઉત્સાહથી મારું ઘર વસાવવા અજય પાંસે પહોંચી ગઈ. ઘેર આવ્યાં પછી મારા ઉમંગભર્યાં આલિંગનના પ્રતિભાવમાં તેના ઉમળકાનો અભાવ અનુભવ્યો. મને સારી રીતે ઘર વ્યવસ્થા બતાવી, રસોઈમાં મદદ કરી, પણ એકાંતમાં ન કોઈ જુવાળ કે ન કોઈ રોમાંચક સ્પર્શ. ઠંડો આવકાર અને નોકર ટોમીની સતત હાજરીથી મને જરા અચરજ થયું, પણ મારા આદર્શ પત્ની બનવાનાં અરમાનોને અજય વિષે કશું અજુગતું દેખાતું જ નહોતું….

         “પહેલાં બે દિવસ તો હું પણ ઘર વ્યવસ્થિત કરવાના કામને લીધે થાકેલી હતી તેથી તેની ઊર્મિરહિત વર્તણૂક મને ધ્યાનમાં ન આવી, પણ ત્રીજી રાત્રે મેં તેને વ્હાલ કરી પૂછ્યું કે, ‘કેમ દૂર સુતો છે?’ તો થાકનું બહાનું કહીને, પડખું ફરીને ઊંઘી ગયો. રાતના અંધારામાં મારા અંતર સ્પંદન નીરવ બની ગયા.” …રચનાનો અવાજ લાગણીના વ્હેણમાં અટવાઈ ગયો.

          “એક વખત બપોરે હું બહારથી ખરીદી કરીને આવી ત્યારે ટોમીને અમારા શયનખંડમાંથી જલ્દીથી બહાર નીકળતા જોયો, પણ સવાલ પૂછતાં મને સંકોચ થયો. આમ મૂંઝવણ અને ઉષ્માહીન ઘરમાં પંદરેક દિવસ ગયા હતાં. એ રાત્રે હું નવરાત્રીના પ્રથમ દિવસે બાજુમાં ગરબા અને માતાજીની આરતીમાં ગયેલી. ત્યાં મેનેજરના પત્નીએ મને પૂછ્યું કે, ‘ટોમી ગેસ્ટહાઉસની ચાવી લેવા પંદર દિવસમાં બે વખત આવ્યો હતો, કેમ કોઈ આવ્યું હતું?’ એ સવાલનો જવાબ મારી પાંસે નહોતો.

          “અકળાયેલું મન લોકોના ઘેરામાં બહુ ન લાગ્યું અને ત્યાંથી વહેલી નીકળી ગઈ. ઘેર આવી અજયને ચમકાવવા અમારા કમરામાં હસતી, હસતી જઈને ઊભી રહી… પણ અજય અને ટોમીને એકબીજા સાથે વીંટળાયને અમારા પલંગમાં સુતેલાં જોઈ મારા પર જ આશ્ચર્યની વીજળી ત્રાટકી!!!”… ઓહ! એવી વાત સાંભળી જાણે હવા સ્તબ્દ બની થંભી ગઈ.

          રચનાને મેં આગળ બોલતાં રોકી. “રહેવા દે મારી બહેની,” કહી હું તેનો હાથ મારા હાથમાં લઈને બેસી રહી. થોડી ક્ષણો પછી સ્વસ્થ થઈ રચના ફરી બોલી.

         “ટોમી જટ ઊઠીને જતો રહ્યો પણ પછીની અજયની વર્તણૂકથી મને અત્યંત દુઃખ થયું. કશા સંકોચ કે શરમ વગર એ બોલ્યો, ‘સારું, હવે તને આ બાબતની ખબર પડી ગઈ. હાં, ટોમી આપણાં જીવનનો હિસ્સો બનીને રહેશે.’ તરત તો હું કશું બોલી ન શકી. આવડું મોટું જૂઠ! પરિસ્થિતીનું તથ્ય સમજતાં આંખે અંધારા આવી ગયાં. બહારના ઓરડામાં આખી રાત મારા ભવિષ્ય, મારા સ્વજનો અને સમાજ વિષે વિચાર કરતી બેસી રહી. એ રાતની એકલતા હું ક્યારેય ભૂલી નહીં શકું.

         “બીજે દિવસે સવારમાં અજય આવીને મારી સામે બેઠો. મને મનમાં એટલી બળતરા થતી હતી કે એની સાથે નજર મેળવવાની શક્ય ન હતી. મારો પહેલો પ્રશ્ન, ‘તમે મારી સાથે લગ્ન શા માટે કર્યાં?’  તેના જવાબમાં અજય સામાન્ય વાત કરતો હોય તેમ બોલ્યો, ‘બધાને તું  પસંદ પડી ગયેલી. ઘરનાં લોકો મારા લગ્ન કરાવવા માટે એવા પાછળ પડેલાં હતાં કે મારા નકારનું કોઈ કારણ જ ધ્યાનમાં નહોતા લેતા. અંતે તારી સાથે બધું સરળતાથી ગોઠવાઈ ગયું અને મને લાગ્યું કે તું મને સ્વીકારીશ.’

          “’તેં મારી જિંદગી બરબાદ કરી નાખી…’ એવા મારા નિશ્વાસ પર એ કહે, ‘તું જરા સહકાર આપશે તો બધું ઠીક થઈ જશે.’ એ માણસની બેદરકારી અને બેજવાબદારી ભરી વાતો સાંભળી હું અવાચક થઈ ગઈ. એ ઘડીએ બધું તોડી ફોડીને ભાગી જવાનું મન થઈ ગયું. પણ મમ્મી-પપ્પા અને ભાઈઓને કેટલો મોટો ધક્કો લાગશે એ વિચારે અટકી ગઈ. કદાચ આ માણસમાં પરિવર્તન લાવી શકું! પ્રયત્ન તો કરવો જ રહ્યો. રાત્રે હું અમારી પથારીમાં સૂતી ત્યાં થોડી વારમાં ટોમી આવીને અજયની બીજી તરફ  સૂઈ ગયો. મારાથી આ સહન ન થતાં એ દિવસથી મેં એ શયનખંડમાં રાતના પગ મૂકવાનું બંધ કર્યું.  દિવસે અનેક રીતે સમજાવવા અને તેને સમજવા મેં પ્રયત્નો કરી જોયા. પણ દર વખતે અજય મને આ વ્યવસ્થા સ્વીકારી જીવવા માટે આગ્રહ કરતો રહ્યો.

         “પહેલાંથી નક્કી કર્યું હતું તે પ્રમાણે દશેરાને દિવસે મમ્મી આવ્યાં. એ તો ઉમંગ સાથે એની રચનાને ઘેર થોડા દિવસ રહેવાં  આવ્યાં  હતાં. મારો ઉતરેલો ચહેરો અને નિસ્તેજ આંખો જોઈ સમજી ગયા કે, ‘કાંઈક મુશ્કેલી છે.’ પણ આવી અજુક્ત હાલત હશે એની કલ્પના સુધ્ધા ન હતી. બે દિવસ પછી જેમતેમ હિંમત ભેગી કરી, મેં પહેલી વખત વિચારોને શબ્દોમાં ગોઠવી, મમ્મીને વાત કરી. એમનાં મુખ પર નિરાશા, ગુસ્સો અને અસહાયતાના ભાવો રડી રહ્યાં. અજયના વર્તનમાં ઉપેક્ષા અને રૂક્ષતા જોઈ તેની સાથે વાત કરવાનો કશો અર્થ મમ્મીને દેખાયો નહીં… હવે શું?

         “મેં અજય સાથે વાત કરી કે ટોમીને છોડીને અમારું લગ્નજીવન બચાવવા  કોઈ પણ ઉપાય બતાવે તો હું સહકાર આપવા તૈયાર છું. પણ એ તો, ‘ટોમી સાથેનો મારો સંબંધ સૌથી વધારે મહત્વનો છે અને એ સ્વીકારી આગળ વધવા તૈયાર હોય તો જ વાત કરવાનો અર્થ છે,’ એમ જણાવી ચૂપ થઈ ગયો…હવે નિર્ણય મારે લેવાનો હતો. મમ્મી સાથે મારી માનસિક અવદશાનું રાતદિવસ વિશ્લેષણ કરવાને અંતે, ‘મારો આમાં કશો વાંક નથી,’  એટલો આત્મવિશ્વાસ આવ્યો. લગ્ન ખંડિત થવાનું આવું અતિ ગુહ્ય કારણ કેમ કરીને સમાજમાં સમજાવીશ એ ચિંતા કોરી ખાતી હતી.

           “છેલ્લે દિવસે મારા ગુસ્સાને હું કાબુમાં ન રાખી શકી. કાંપતા અવાજે અજયને મેં જણાવ્યુ કે, ‘આપણા સંબંધનું નિધન થઈ રહ્યું છે, અને તને હત્યારાના સ્વરૂપમાં જોઈ રહી છું. મને અને મારા સ્વજનોને વિના વાંકે આટલું દુઃખ પંહોચાડવા માટે તને ભગવાન માફ નહીં કરે. તને મારી આહ્‍ની એવી આંચ લાગે કે તું કદી સુખેથી જીવી ન શકે. મારી નજર સામેથી જતો રહે. તારો નિર્લજ ચહેરો ફરી નહીં બતાવતો…'” રચના આવેશમાં ધ્રૂજી રહી હતી.

          “મહિનાઓથી પ્રયત્ન કરું છું, પણ મારા દિલના અરીસા પર ઘેરાયેલું જાળું છે તે સાફ નથી થતું. ફરી ક્યારે હસી શકીશ! મારા માટે જ નહીં, ઘરના લોકો માટે પણ મારા ભવિષ્યનો દોર જલ્દી હાથમાં લેવો પડશે.” રચના મારા ખોળામાં માથું મૂકી ઉદાસ નજરે અવકાશમાં જોઈ રહી. પછી મનોમન બોલતી હોય તેમ કહે, “મને લાગે છે કે અજયના બાપ અને બહેનો પણ આ ષડયંત્રમાં જોડાયેલાં હતાં.”

             “ઓહ! ના ના, કોઈ એટલાં નિર્દય અને સ્વાર્થી થઈ શકે?”  

          રચનાની આ ધારણાનું પ્રમાણ મારા લગ્ન પછી થોડાં સમયમાં જ મળી ગયું. મારા સસરાને મળવા તેમના એક સજ્જન મિત્ર આવ્યા. તેમની સાથે વાતો કરતાં ખબર પડી કે તે અજયના સગા કાકા થતા હતા. એ વડીલ કહે કે મારે એક વાતની કબુલાત કરવાની છે. અજયના લગ્ન પછી રીસેપ્શન માટે અમે મુંબઈ ગયા ત્યારે રચનાને મળ્યા. રાતના અમે બે ભાઈઓ એકલા બેઠાં હતા ત્યારે મેં ભાઈને પૂછ્યું, “પેલો નોકર- માણસ અજયની સાથે ને સાથે કેમ ફર્યા કરે છે?”

      “એ તેનો…, શું કહું? પ્રેમી છે. આ વાત અજયે થોડાં દિવસ પહેલાં જ કહી.”

     વાત સાંભળી મને સખત ઝટકો લાગ્યો, “ભાઈ! તો એને આ છોકરી સાથે પરણાવ્યો કેમ?”

      “રચના એટલી સુંદર અને સમજુ છોકરી છે કે અજયને સુધારી લેશે.” પિતાએ બચાવ કર્યો.

     “મેં તેમને કહ્યું કે, ‘ભાઈ, તમે મોટું પાપ કર્યું છે’. એ દિવસ પછી ભાઈ કે અજય સાથે હું બોલ્યો નથી.” આ વડીલની વાત જાણી રચના માટે અમારું દિલ દર્દથી વધુ ખોતરાયું.

         થોડાં સમયમાં જ રચનાએ ઘણી અઘરી પરીક્ષા પાસ કરી ઉચ્ચ પદવી પ્રાપ્ત કરી, સફળ વ્યવસાયિક જીવન વ્યવસ્થિત રીતે શરૂ કર્યું. આધ્યાત્મિક અને સેવા પ્રવૃત્તિઓમાં પણ ઘણો ફાળો આપ્યો. તેનાં આકર્ષક વ્યક્તિત્વને લીધે સફર દરમ્યાન કેટલીક તક આવી અને ગઈ, પણ એનાં દિલને જીતનાર જીવનમાં કોઈ આવ્યો જ નહીં.

દિલ મારું એક  વાર દઈ ચૂકી,
મેળામાં   ઘેલી  હું  થઈ  ચૂકી.
સ્નેહ  ને  સમર્પણના મેહ લઈ,
વાદ
ળી  બનીને  વરસી  ચૂકી.

         માતાપિતાના ગયા પછી અને ભાઈઓ સાથેની પલક જલક  મુલાકાત વચ્ચે એકલતાની સંવેદના રચનાને ઘણી વખત સતાવતી….છેલ્લે એક પ્રસંગ વિષે રચના કહેતી હતી. “નિવૃત્ત થયેલા મિલિટરીનાં સભ્યોને ભેટ આપવાના મેળાવડામાં હું મુખ્ય-મહેમાન હતી. એમાં અજયનું નામ બોલાતા મારું હ્રદય   એક ધડકન  ચૂકી ગયું. મંચ પર આવીને ભેટ લેતા મારી સામે નજર મિલાવી શક્યો નહીં. મેં જોયું કે સાવ નબળો લાગતો હતો અને ધીમે ધીમે જઈ ટોમીની બાજુમાં બેઠો. મારા મનમાં ચણચણાટી થઈ કે એની સાથે કોઈ છે, જ્યારે હું એકલી છું!”

રચના રાજકુમારી
ત્રણ ભાઈની એકલ બહેની ગરવી ને લાડકડી,
માની મમતા બોલે, ‘મારી રચના રાજકુમારી’.

અમનચમનમાં
 ઊછરી કન્યા હીરદોરને ઝાલી,
દુધ મળે  જો માંગે પાણી, દીકરી સૌની વ્હાલી.
સુજ્ઞ સુશીલા આશ  ઉંમરે  રાહ  જુએ સાજનની,
ચારેબાજું   શોધ  ચલાવી ઉમંગથી  પરણાવી.

મધુરજનીનાં રંગીન સ્વપ્નો સળગે તેના બોલે,
“મને  ગમે આ  નોકર બંદો, પહેલો એ પ્રેમી છે.
સૌની ટીકટીક  કચકચથી હું કંટાળ્યો’તો એવો;
લગ્ન કરીને લાવ્યો તુજને  છોડવવાને પીછો.”

ભોળી રચના ઘણી ઝઝૂમી ગૃહ ખંડન  અટકાવે,
અનેક  ડંખો  સહીને  કળથી કપટીને સમજાવે.
અરે! વિંખાયો  માળો  એનો  શરૂ  શરૂના  રસ્તે.
અંતે  ચાલી  એક અટૂલી  લાંબા  જીવન  રસ્તે,

અગર હોત જો સોણો સાથી સહેજે પ્રેમ પીરસતી,
ઘેરાયેલી  હોત  કુટુંબમાં  આજે  પ્યાર જતનથી.
——

સંજોગ; ઓક્ટોબર ૨૦૧૯માં ભારત જવું કે નહીં એ વિવાદ ચાલતો હતો, ત્યારે વડોદરાથી ભાઈએ કહ્યું કે આપણે દિવાળી દિલ્હીમાં ઉજવશું… રચના પણ ત્યાં મળશે. બસ તરત નિર્ણય લેવાઈ ગયો. દિલ્હીમાં બધાં વચ્ચે બે કિશોરીઓનું હસવાનું ચાલ્યું. “હું તને તારા ઘર સુધી મૂકવા આવું અને પાછી તું મને મૂકવા આવે…તું ઘેલી અને હું પણ ઘેલી…” “જા હવે, એ તો તું નાની તેથી…” ત્યાં મારી ભત્રીજી યાદ કરાવે, “એ સિનિઅર આન્ટી! અમારી સાથે પણ વાતો કરો.” અને હું અને રચના વર્તમાનમાં ખેંચાઈ આવીએ. એ અંતિમ મુલાકાત મનભરીને હૈયામાં સાંચવી અમે છૂટા પડ્યાં. તેનાં મિત્રો સાથે પાંચ દિવસના પ્રવાસમાં જવાની હતી.

        પછી બે સપ્તાહમાં જ મારી હસતી રમતી સખી, રચના, નશ્વર દૂનિયા છોડી ચાલી ગઈ.
આતે કેવો જોગાનજોગ! સખીએ હંમેશા જીવન જીવતાં, અને સંકેલતા, બીજાને ખુશી આપી.