Category Archives: ભાવેશ ભટ્ટ

‘અલગ અલગ લાગે’ કવિશ્રી ભાવેશ ભટ્ટ – આસ્વાદઃ જયશ્રી વિનુ મરચંટ

અસર સવારની સૌ પર અલગ અલગ લાગે
કે રોજ રોજ મને ઘર અલગ અલગ લાગે

ડૂબી જવાય છે ત્યારે જુદો જ લાગે છે
તરી શકાય તો સાગર અલગ અલગ લાગે

અમારી પર તો નજર ફક્ત એક જણની છે
છતાં દરેક જગા ડર અલગ અલગ લાગે

કદાચ હોઈ શકે એ ક્ષણોનું કાવતરું
બધા જ શ્વાસ સમયસર અલગ અલગ લાગે

સ્વભાવ જેનો જીવનમાં કદી ન બદલાયો
બધી ગઝલમાં એ શાયર અલગ અલગ લાગે
             –             ભાવેશ ભટ્ટ

આસ્વાદઃ  જયશ્રી વિનુ મરચંટ

સૂરજની ગતિ તો બ્રહ્માંડની રચનાના સમયથી એ ની એ જ છે. એક જ ઘટનાક્રમમાં સવાર અને સાંજ પડે છે. પણ એવું ક્યારેક નથી લાગતું કે આજની સવાર તો મારા માટે જ ઊગી છે? એવી સવાર ઉલ્લાસનો ઉત્સવ લઈને આવતી હોય છે. તો ક્યારેક એવું પણ થાય કે આ અંધારઘેરી રાત પછીની સવારની રાહ જોવામાં એવું લાગે કે જિંદગી આખી વિતી જશે આમ જ સવારની પ્રતીક્ષામાં, પણ એ કદીયે આવવાની નથી! ઉત્સાહ, ઉદાસી, આશા, નિરાશા આ બધાંને એની રીતે પોંખતી પોંખતી સવાર આવે છે ત્યારે મનની સ્થિતિ પ્રમાણે સવારનો મૂડ લાગે છે અને એના હિસાબે એના એ જ ઘરની દીવાલો, છત, બારી, બારણાં સહિત બધું જ જુદું લાગવા માંડે. એમ લાગે કે ઘર નવા ચહેરે રોજ સવારે આપણને આવકારે છે! આપણું જ ઘર કંઈ કેટકેટલાં નવા આયામો લઈને આપણી સમક્ષ રોજેરોજ ઉઘાડ પામતું હોય છે?

યાદ આવે છે, નિદા સાહેબ,

“બાંધ રખા હૈ કીસી સોચને ઘર સે હમકો,
વર્ના ઘર કી દરો દિવાર મેં રખા ક્યા હૈ?”

સાગરમાં ડૂબવું કે તરી જવું એ બેઉ પરિસ્થિતિમાં Constant – અવિચલ, સ્થાયી સ્વરૂપે જો કંઈ હોય તો તે સાગર છે. અનેકવાર જિંદગી એવા મોડ પર આવીને ઊભી રહી જાય છે કે એમાંથી ઉગરવાનો જેટલો પણ પ્રયાસ કરો, સફળતા નથી મળતી. જેમ જેમ આ દશામાંથી બહાર નીકળવાના પ્રયાસો કરો તેમ તેમ, વમળમાં અંદર અને અંદર ખેંચાતાં જ જઈએ છીએ. તે સમયે આત્મવિશ્વાસ જ સાથ છોડી દે છે તો બહારનાં લોકોની તો શી વાત કરવી? પણ જ્યારે પ્રેમના સાગરમાં ગળાડૂબ હોઈએ ત્યારે એ ડૂબવાની મઝા વર્ણવતાં પણ વર્ણવી શકાય નહીં. ત્યારે, પ્રેમના વમળોમાં ઘૂમરીઓ ખાનારાંને એમ જ લાગે છે કે “મહીં ડૂબ્યા તે મહાસુખ માણે..!” ડૂબતી અને તરતી વખતે સાગર કેવો લાગે છે એની વાત તો બાજુ મૂકીએ પણ ડૂબવા- ડૂબવાનાં કારણો અને હાલતમાં જ સમંદર જુદો જુદો ભાસે છે. સમુદ્રમાં તણાતાં હોઈએ અને ઉગરી જવાનો કોઈ રસ્તો ક્યાંય દેખાતો ન હોય, ત્યારે અચાનક, એક તરણું મળી જાય તો એના સહારે આખો ભવસાગર પાર કરી જવાય છે. એ વખતે મનમાં એક છાનો હાશકારો હોય છે. પણ, આપણે આપણા પ્રિયપાત્ર વિના જો માઈલો લાંબો સાગર ખેડી જઈએ તો આપણી તરવાની સિદ્ધિની ખુશી પર, પ્રિયજન વિના ગુજારેલી સફરનો રંજ, આપણને તરવાની આ પ્રક્રિયામાંથી મળેલી Accomplishment – પરિપૂર્ણતાને માણવા નથી દેતો.

“અકેલે હમ દરિયા પાર ભી કર લેં તો ક્યા બાત હુઈ
આપ સે જાતે જાતે ભી યહાં ન કોઈ મુલાકાત હુઈ!”

એમના વિના એકલા આખો દરિયો પાર પણ કરી ગયા તો કઈ મોટી વાત થઈ જશે? આ સફર પર એકલા જતા પહેલાં પણ, એમને મળી ન શકાયું એનું દુઃખ, દરિયો તરી ગયાના સંતોષ પર પાણી ફેરવી દેશે.

આપણે એક એવા ભ્રમમાં જ જીવતાં હોઈએ છીએ કે બધાં જ મારી વાત કરે છે. બધાં જ સતત જોયા કરે છે કે હું શું કરું છું. એટલું જ નહીં, પણ આપણે એમ પણ આપણી જાતને ભરોસો અપાવી દઈએ છીએ કે લોકોને આપણી ઈર્ષા છે. “મારી વાત કરવાની કોની હિંમત છે” એવું આપણી જાતને ઠસાવી દઈએ છીએ પણ એ ખબર નથી કે ઈશ્વર સિવાય કોઈની નજર પણ આપણા પર નથી, કોઈ બીજું ધ્યાન આપવાનું પણ નથી. આ કોઈથી ડરવાનો અને લોકોને ભય પમાડીને જીવવામાં એ ભૂલી જવાય છે કે આપણે આપણા જ પોતાના ડરનો શિકાર બનતાં હોઈએ છીએ. જીવનના અલગ અલગ તબક્કા પર, આ અલગ અલગ ભય લાગે છે, ક્યારેક આબરૂનો, ક્યારેક જે લૌકિક અને ભૌતિક શોખ સામગ્રી છે તે ખોવાનો, તો ક્યારેક વિરહનો જ નહીં, પણ મિલનનો અને પ્રેમ કરવાનો પણ ડર લાગતો હોય છે. એટલું ઓછું હોય તેમ માણસને પોતાના ઘરના આરીસામાં પોતાનું પ્રતિબિંબ જોઈને પણ ડર લાગે છે કે હું કદાચ સાચે સાચ મને પામી જઈશ તો અથવા તો, ન કરે ને નારાયણ, મને જ હું નહીં મળી જઈશ તો? ફરાગ રુહ્વી નો શેર યાદ આવે છે;

“દેખા જો આયના તો મુઝે સોચના પડા
ખુદસે ન મિલ સકા તો મુઝે સોચના પડા!”

આ ભયનો ઓછાયો પોતાને પોતાની સાથે ન તો જીવવા દે છે અને ન તો જિંદગીને જીરવવા દે છે. એક ચોક્કસ સમયમાં અનેક ભાવ સાથે અનેક જાતના પાત્રો ભજવતાં, આપણે જીવી જવાનું હોય છે, આ શ્વાસ ચાલે છે ત્યાં સુધી. કોઈક એવી ક્ષણો પણ આવે જ્યારે ‘જિંદગી ગુલઝાર હૈ” લાગે, તો ક્યારેક એમ થાય કે આ વેરાન જીવનમાં ફૂલના નામે કાંટા પણ નસીબ નથી થતાં! સમયને બધી જ ખબર છે તો આ ખરેખર અહીં કવિ કહે છે એમ, કોઈ મોટું કાવતરું ક્ષણો રચી રહી છે? કેમ શ્વાસે શ્વાસે સમય પણ અલગ અલગ અનુભવની વણઝાર લઈને આવે છે, કે જેથી કોઈ રીતે કાળના સિપાહીઓ સમી પળોને પકડીને સજા ન આપી શકાય?

“સ્વભાવ જેનો જીવનમાં કદી ન બદલાયો
બધી ગઝલમાં એ શાયર અલગ અલગ લાગે”

આ ગઝલનો આ છેલ્લો શેર પણ કવિ ભાવેશ ભટ્ટનો “સહી-સિકા”વાળો છેલ્લો શેર છે. સ્વભાવ એટલે કે પ્રકૃત્તિ તો પ્રાણ છે ત્યાં સુધી તો બદલાવાની નથી પણ આ તો શાયરની વાત છે, દરેક ગઝલમાં એ અલગ મિજાજમાં ઢળી જાય છે અને આમ, માત્ર પોતાના જ કે ઈશ્વરના જ નહીં, પણ, સમસ્ત જગતના અલગ અલગ પાસાને ઉજાગર કરવાનો જાદુઈ કિમિયો વાપરીને ગઝલના કેલિડોસ્કોપમાં નિતનવા રંગોની ભાત બતાવે છે. શાયર એક અનોખી, અલગ અલગ સૃષ્ટિનું શબ્દો વડે સતત સર્જન કરતો રહે છે અને એ રીતે એ ઈશ્વરની અને એની સર્જેનક્રિયામાં એક પ્રકારનું સામ્ય છે. આ વાત અધ્યાહાર રાખીને, ગઝલનો આ છેલ્લો શેર, આખી ગઝલને ઉન્ન્ત શિખર પર લઈ જાય છે.

“સ્વમાન નીચે…” – ભાવેશ ભટ્ટ – આસ્વાદ – જયશ્રી વિનુ મરચંટ

(કવિશ્રી ભાવેશ ભટ્ટને તાજેતરમાં ‘કાવ્યમુદ્રા’ નો ખૂબ પ્રતિષ્ઠિત એવોર્ડ આપવામાં આવ્યો છે. આ એવોર્ડ પહેલા કોઈ મૂર્ધન્ય સર્જકને અપાતો હતો. જેમાં નિરંજન ભગત અને બીજા પ્રસિદ્ધ સર્જકો શામિલ છે. છેલ્લા બે વર્ષોથી યુવાન સર્જકોની કેટેગરી પણ શરૂ કરી છે, ૨૦૧૮માં રાજેન્દ્ર શુક્લ અને સ્નેહી પરમારને અને ૨૦૧૯માં હરીશ મીનાશ્રુ અને પારુલ ખખરને આ એવોર્ડ આપવામાં આવ્યો છે. આ વર્ષે ભાવેશ ભટ્ટ અને યજ્ઞેશ દવેને આ પારિતોષક આપવામાં આવ્યું છે. “આંગણું”ની સમસ્ત ટીમ અને વાચકો તરફથી ભાઈશ્રી ભાવેશ ભટ્ટને અને યજ્ઞેશ દવેને હ્રદયપૂર્વક અભિનંદન. ભાવેશભાઈ અને યજ્ઞેશભાઈ ઉત્તરોત્તર પ્રગતિ સાધે અને ગુજરાતી ભાષાને સમૃદ્ધ બનાવવામાં આમ જ એમનો અમૂલ્ય ફાળો આપતા રહે એવી જ શુભકામના.)

કેટલું હોત તારું માન નીચે?
તે બનાવ્યું જો હોત સ્થાન નીચે!

દોસ્ત એવી અમુક જગા છે, જ્યાં
રોજ આવે છે આસમાન નીચે

આજ એ ચિત્રને ઈનામ મળ્યું,
એક્ ભિખારી ઉભો વિમાન નીચે

રોજ ચહેરા ઉગે તિરાડોમાં
શું દટાયું હતું મકાન નીચે?

બોમ્બની જેમ ફૂટશે ઘરમાં
એક ચિટ્ઠી છે ફૂલદાન નીચે

હું એ બાબત દયા નથી ખાતો,
વિશ્વ કચડાય જો સ્વમાન નીચે!
                  –    ભાવેશ ભટ્ટ

કવિશ્રી ભાવેશ ભટ્ટની ગઝલ “સ્વમાન નીચે” નો આસ્વાદઃ જયશ્રી વિનુ મરચંટ –

એક માણસના માન, સ્વમાન અને સ્થાનની કિંમત, કોની સામે શું હોય કે શું હોવી જોઈએ, એ નક્કી કોણ કરે અને કેવી રીતે કરે? આ એક બિલીયન ડોલર્સનો સવાલ છે. આપણે બધાં જ આ એક સવાલનો સામનો જીવનનાં અલગ અલગ મુકામે અને અલગ અલગ લોકો સામે, પર્સનલી અને પ્રોફેશનલી, કોઈ ને કોઈ રીતે કરતાં જ હોઈએ છીએ પણ એનું આલ્ગોરીધમ (Algorithm) આજ સુધી વિશ્વમાં કોઈ સમજી શક્યું નથી કે સમજાવી શક્યું નથી. સાચા અર્થમાં તો માન અને સ્થાન બેઉ સમાંતરે ચાલતી રેખાઓ સાપેક્ષ હોય છે પણ એમાં જ્યારે ત્રીજું Variable Element – પરિવર્તનશીલ તત્વ, વ્યક્તિ વિશેષનો ઉમેરો થાય છે ત્યારે આ સાપેક્ષતાની સમાંતરે ચાલતી રેખાઓનો વિચ્છેદ થાય છે અને અહીંથી સંબંધોના સમીકરણમાં ઊલટ પલટ થવાની શરૂઆત થવા માંડે છે. બેઝીકલી સાદી વાત છે અને એને સાદી રાખીએ તો કંઈ ગૂંચવણ થવાનો સંભવ નથી રહેતો. જો કોઈ, કોઈને કે પછી પોતાનેય બીજાં કરતાં ચડિયાતાં કે ઊતરતાં ન ગણે, ને એક મનુષ્ય, બીજાને, મનુષ્ય તરીકે સન્માન કે આદર આપે તો પછી ન માન રહે છે, ન સ્થાન રહે છે અને ન કોઈ પણ જાતનો ગૂંચવાડો ઊભો થાય છે. આટલી મોટી અને છતાં કેટલી સાદી વાત છે, જે કોઈ મોટા ગજાનો શાયર જ હસતા હસતા કહી જઈ શકે!

દરેક માણસ આ જગતમાં કંઈક ખાસ ઓફર કરે જ છે. આ જે ‘ખાસ’ હોય છે તેનો ક્યાસ કોઈને હોતો નથી. આકાશની અનંતતા, ધરતીની સહનશીલતા પાસે ક્ષિતિજ બનીને આપમેળે જ ઝૂકી જાય છે. અનંતતાનો વ્યાપ આકાશને નથી બનાવતો પણ ઝૂકવાની સમજદારી અને સ્વીકાર એને આસમાન બનાવે છે. બીજા શેરમાં સાની મિસરાનો કમાલ અદભુત છે. નીચે ઝૂકી જતાં નભને પ્રણામ કરવા મસ્તક પોતાની મેળે નમી જાય છે. મને યાદ આવે છે, એક શેર (ઘણું કરીને નિદા ફાઝલીનો જ શેર છે, પણ ચોક્કસ ખ્યાલ નથી.)

“કભી તો સોચ કે વો શખ્સ કિસ કદર થા બુલંદ

 જો ઝૂક ગયા તેરે કદમોમેં આસમાં કી તરહ!”

જે લોકો સમય-સંજોગ સાચવવા, કે, કોઈ ખૂબીની કદર કરવા, પોતે કેટલા પણ બુલંદ હોય છતાં, નમીને વધુ મોટા બની જાય છે. બુલંદીનો રસ્તો નમવાની સમજણની સાંકડી કેડીમાંથી જ ફંટાય છે.

જગતમાં વિરોધાભાસ ડગલે ને પગલે અનુભવાય છે. આ વિરોધાભાસને પળ બે પળ દર્શાવીને, એના પર થોડીક ઈન્ટેલેક્ચ્યુઅલ ચર્ચા કરીને, એને એક કળાત્મક મોડ આપીને, આપણે આપણા વૈચારિક સ્વાતંત્ર્યનો- Pseudo Liberalism – સિક્કો પાડવાનો સંતોષ લઈએ છીએ. વિમાનની નીચે ઊભેલા ભિખારીનું ચિત્ર પાડવાની ક્રૂરતાનું કોઈ Acknowledgement- પહોંચની રસીદ નથી માંગતુ પણ ચિત્રોની સ્પર્ધામાં એને મોકલતાં આપણે Fellow Human તરીકે જરા પણ શરમાતાં કે અચકાતાં નથી. આ આપણા સમાજના પાખંડ સામે લાલબત્તી છે.

સંબંધોમાં ફાટ પડે છે પણ એ ચહેરાઓ દિલના મકાનમાં ધરબાયેલા રહે છે. કોઈક સમયે, જે ફાટ પડી ગઈ હતી એમાંથી ભૂતકાળના એ ચહેરા આપણા ભાવજગતમાં ડોકિયાં કરી જાય છે. જીવનની કોઇક ક્ષણે એ નાનકડી તડમાંથી વિસરાયેલાં, રિસાયેલાં, અલગ થઈ ગયેલાં ચહેરાઓ જ્યારે એક પછી એક, ડોકિયાં કરીને મનને સતાવવા લાગે ત્યારે એમ થાય કે

“દિલ કી ઈમારત શાયદ ગિર ગઈ હોગી

યા યાદેં ઉસકે ઘર યું હી ફિર ગઈ હોગી!”

નીચેના શેરમાં ક્લાસિક ભાવેશ ભટ્ટ અહીં ફરી હાજર થાય છે, જેમાં કારણ અને ઉપાય બેઉ અધ્યાહાર રાખીને ભાવકના મનોવિશ્વ પર એક વિચાર અહીં બોમ્બની જેમ જ ફોડે છે,

“બોમ્બની જેમ ફૂટશે ઘરમાં
 એક ચિટ્ઠી છે ફૂલદાન નીચે”

કંઈક બન્યું છે કે ઘરનું સ્વજન એક ચિઠ્ઠી માત્ર છોડીને, પોતાની સાથે મબલખ વ્હાલ, નિરાંત અને પ્રેમને કારણે અનુભવાતી સલામતી લઈને અને એ સાથે, એ બધું અહીં જ છોડીને પણ જતું રહે છે. ત્યારે શું બને એ શેરમાં કહ્યું છે, પણ કબ, ક્યું ઔર કહાં ના કોઈ ન જવાબ આપે છે કે ન તો એની માથાકૂટમાં પડે છે. માત્ર એટલું જ અધ્યાહારમાં કહે છે કે એવો સમય ન આવે એની કાળજી લેજો. કેવી રીતે એ તમારા પર છે. અહીં પહેલા શેર સાથે એક અનુસંધાન પેરાડોક્સ- વિરોધાભાસમાં પોતાની મેળે સંધાય છે. કોઈના માન, સ્થાન અને ભાન સાથે ચેડાં કર્યાં તો ભાવ જગત પર બોમ્બ ન ફૂટે તો બીજું થાય પણ શું?  

આખી ગઝલનો શિરમોર સમો છેલ્લો શેર, ફરી એ જ વૈશ્વિક વાત કરે છે, મનુષ્યને મનુષ્ય તરીકે આદર અને સન્માન નહીં અપાય તો જીવનમાં શું કે જગતમાં શું વિશ્વયુદ્ધની પરિસ્થિતિ ઊભી થશે જ અને એને માટે આટલી જ વાત જવાબદાર હશે, કે, (આજે સમસ્ત વિશ્વની આ જ સ્થિતિ છે, ક્યાંક ધર્મના નામે તો ક્યાંક પર્સનલ અને પ્રોફેશનલ લેવલ પરની હોંસાતોંસીમાં માણસનું માણસ તરીકેનું માન, સ્થાન અને ભાન બધું જ ભૂલાવા માંડ્યું છે.)
હું એ બાબત દયા નથી ખાતો,
વિશ્વ કચડાય જો સ્વમાન નીચે!
 આ ગઝલ મારા પોતાના હ્રદયની ખૂબ સમીપ છે અને મને અનહદ ગમતી ગઝલોમાંની ખાસ ગઝલ છે.