Category Archives: અંતરની ઓળખ

અંતરની ઓળખ-(૮)- સંકલનઃ જયશ્રી વિનુ મરચંટ

અંતરની ઓળખઃ સંકલનઃ જયશ્રી વિનુ મરચંટ

(સૌજન્યઃ “કબીર બાની”-(૨ ) – અલી સરદાર જાફરી)

********

ભાઈ, કોઈ સતગુરુ સંત કહાવે!

            નૈનન અલખ લખાવૈ !!

પ્રાણ પૂજ્ય કિરિયાતે ન્યારા, સહજ સમાધ સિખાવૈ!

દ્વાર ન રુંધે પવન ન  રોકૈ,  નહિં ભવખંડ  તજાવૈ!

યહ મન જાય યહાં લગ જબ હી પરમાતમ દરસાવૈ!

કરમ કરૈ નિઃકરમ  રહૈ  જો, ઐસી  જુગત  લખાવૈ!

સદા બિલાસ ત્રાસ નહિં તન મેં, ભોગ મેં જોગ જગાવૈ!

ધરતી-પાની આકાસ-પવન મેં અધર મંડૈયા છાવૈ!

સુન્ન સિખર કે સાર સિલા પર, આસન અચલ જમાવૈ!

ભીતર રહા સૌ બાહર  દેખૈ,  દૂજા દ્રષ્ટિ  ન  આવૈ!

  •     કબીર

ભાવાનુવાદઃ કબીર કહે છે, સુણો ભાઈ, સદગુરુ સંત એ જ છે જે આ આંખોને, સ્થૂળ સ્વરૂપે દ્રષ્ટિગોચર નથી એના દર્શન કરાવે છે, જે બહારના, દેખાડાના પૂજા-પાઠથી મુક્તિ અપાવીને સહજ ધ્યાન-સમાધિ શીખવે છે. સાચા સંત, સાચા ગુરુ, દરવાજા બંધ કરીને નથી બેસતા, શ્વાસ રોકવાના ઠાલા અભ્યાસ નથી કરાવતા અને “આ સંસાર અસાર છે, એનો ત્યાગ કરો” એવા માત્ર શાબ્દિક ઉપદેશ નથી આપતા. જ્યારે દંભી અને દેખાવની ક્રિયા-પ્રક્રિયા છોડીને, મન એક પરમતત્વની અવસ્થામાં પહોંચી જાય છે ત્યારે જ પરમાત્માની સાથે અનુસંધાન થાય છે. આ સદગુરુ જ મનુષ્યને કર્મ કરીને નિષ્કર્મ અને નિર્મોહ રહેવાનો રસ્તો બતાવે છે. એકવાર આ રસ્તે ચાલી નીકળ્યાં પછી ‘ભોગ’ ને ‘જોગ’ સાથે જોડવામાં કોઈ મુશ્કેલી નડતી નથી અને એના પછી, દુન્યવી વિલાસની ખેવના ન રહેતાં, આ વિલાસ, દિવ્યતામાં બદલાય છે. આ ઈશ્વરીય અલૌકિકતા જ ચર-અચર, સજીવ-નિર્જીવ, દરેક મનુષ્ય ને પ્રાણી, ધરતી, આકાશ, જળ અને વાયુ, બધામાં આત્મા સ્વરૂપે વસે છે. આથી, સાચા સંત એ જ છે, જે આત્માતત્વને પોતાની અંદર જોતાં શીખવે છે અને સત્યના માર્ગે દોરે છે. એકવાર જે આત્મામાં છે એને જોતાં શીખી જઈએ તો પછી, બહાર પણ એ જ પરમાત્મા રૂપે દેખાય છે અને એ સત્ય છે કે પછી બીજું કશું જ બહાર દેખાશે નહીં. ખરા અર્થમાં, સાચો અદ્વૈતવાદ જ આ છે. 

અંતરની ઓળખઃ સંકલનઃ જયશ્રી વિનુ મરચંટ

અંતરની ઓળખઃ સંકલનઃ જયશ્રી વિનુ મરચંટ

(આપણા સમાજમાં અસ્પૃશ્યતાનિવારણની અને કાસ્ટ સિસ્ટમ નાબૂદીની વાતો આઝાદીના ૭૦ વર્ષો પછી પણ થતી હોય, એનાથી વધુ શરમનાક સમસ્યા કોઈ સમાજ માટે જ હોઈ ન શકે! જે દિવસે આપણે માણસને નાત, જાત અને ધર્મના ત્રાજવે તોલ્યા વિના, માત્ર માણસ તરીકે સ્વીકારીશું, ત્યારે જ એક વિકસીત સમાજ તરીકે ગર્વથી પોતાની જાતને આયનામાં જોઈ શકીશું. આપણા સમાજનું આ દૂષણ છે, જેના વિષે ૧૯૯૦માં “પરિવર્તનને પંથે – સ્વામી સચ્ચિદાનંદઃ ” પુસ્તકમાં લખ્યું છે, જે ૨૦૨૦ના ભારતમાં હજુ પણ નજરે પડી જાય છે. સ્વામી સચ્ચિદાનંદની તેજસ્વી કલમના ઓજસનું આ એક કિરણ આપણને આપણા અંતરની ઓળખ કરાવે છે.)

છેલ્લી ટ્રેન છેઃ” – સૌજન્યઃપરિવર્તનને પંથે – સ્વામી સચ્ચિદાનંદઃ

સંપાદનઃ ચિમનલાલ ત્રિવેદી

Continue reading અંતરની ઓળખઃ સંકલનઃ જયશ્રી વિનુ મરચંટ

અંતરની ઓળખઃ”કબીર બાની” સંકલનઃ જયશ્રી વિનુ મરચંટ

અંતરની ઓળખઃ સંકલનઃ જયશ્રી વિનુ મરચંટ

(સૌજન્યઃ “કબીર બાની” – અલી સરદાર જાફરી)

********

“સાધો ભાઈ, જીવત હી કરો આસા

જીવત સમઝે જીવત બૂઝે, જીવત મુક્તિનિવાસા!

જીવત કરમ કી ફાંસ ન કાટી, મુયે મુક્તિ કી આસા!

તન છૂટે જિવ મિલન કહત હૈ, સો સબ ઝૂઠી આસા!

અબહું મિલા તો તબહું મિલેગા, નહીં તો જમપુર બાસા!

સત્ત ગહે સતગુરુ કો ચીન્હે, સત્ત-નામ બિસ્વાસા!

કહેં કબીર સાધન હિતકારી. હમ સાધન કે દાસા!”

  • કબીર

ભાવાનુવાદઃ મારા ભાઈ, જ્યાં સુધી જીવો રહો ત્યાં સુધી ઈશ્વર ને પામવાની આશા રાખો. સમજણ અને સૂઝ જીવનની સાથે જ છે. મુક્તિ માટે મોતની રાહ નથી જોવાની, પણ, મુક્તિ આ જ જીવનમાં શક્ય છે. જો આ જનમમાં જ તમે કર્મના બંધનો નહીં તોડી શકાય તો મર્યા પછી મુક્તિ મળવાની આશા જ શી રાખવી? આપણે આ એક ખોટો ભ્રમ પાળીને જ જીવીએ કે આપણે કોઈ પણ રીતે જીવન વિતાવીએ, અંતમાં તો જીવ શિવમાં જ મળી જવાનો છે. ખરેખર તો એવું તો જ બને જો જિંદગીમાં આપણે આત્મા અને ઈશ્વર સાથેનું ઐક્ય સાધી શક્યા હોઈએ. અહીં, મને ખૂબ જ ગમતો શાયર શ્રી કૈલાસ પંડિતનો શેર યાદ આવે છે,

“મોત વેળાની સહજતા પામવા

 જિંદગી સાથે ઘરોબો  જોઈએ”

જો જિંદગી સાથે પોતાપણું કેળવ્યું હોય તો વૈકુંઠ જીવતેજીવ મળ્યું સમજો. જો સત્યના માર્ગ પર ચાલ્યાં ન હોઈએ તો મર્યા પછી પ્રભુ મળશે, એ તો માત્ર ભ્રમણા છે. આ શિવ, એટલે કે પરમ તત્વનું શ્વાસો ચાલતા હોય ત્યારે મળવું એટલે શું? આ પરમ તત્વ કે ઈશ્વરીય તત્વ એટલું જ છે, કે, માત્ર સારા કર્મો કરવાવાળા બનો, સચ્ચાઈથી જીવો અને જગતમાં સર્વે પ્રાણીમાત્ર માટે કરૂણા રાખો, એ જ છે “સત્યમ્ શિવમ્ સુંદરમ્”, પરમ પ્રભુ. સત્યને આજે જ જાણો, સમજો અને પાળો.

સત્-નામ પર આસ્થા આજે રાખો! કાલ જેવું કશું જ નથી, જે છે તે આજમાં છે. મૃત્યુ પછી શું ગતિ પામીશું એનો આધાર જીવન કેવું જીવ્યાં એના પર છે. આ માત્ર શ્વાસો લેવા-મૂકવાની વાત નથી, પણ, સત્યમ્ શિવમ્ સુંદરમ્ પામાવાની સાધના સતત કરવી, એટલું જ માણસ તરીકે આપણે કરી શકીએ છીએ. કબીર કહે છે કે જો દાસ બનવું હોય તો સત્ ની સાધનાના દાસ બનો કારણ અંતમાં એ આપણી સાથે આવે છે અને બાકી બધું અહીં જ છૂટી જાય છે. આટલી સચ્ચાઈ સમજાઈ ગઈ તો આખો ભવસાગર સમજો કે તરી ગયા.

“એક એનું નામ લઈ જુઓ શું શું કરી ગયા!

 ઝાંઝવાનો ભવસાગર સામે પૂરે તરી ગયા!”

અસ્તુ!

અંતરની ઓળખ – સંકલનઃ જયશ્રી વિનુ મરચંટ

મને અહીં હેમિંગ્વેના જીવન સાથે જોડાયેલો એક પ્રસંગ યાદ આવે છેઃ એક ઈન્ટરવ્યુમાં એમને કોઈએ પૂછ્યું, ‘તમારું સર્વ શ્રેષ્ઠ સર્જન કયું? ક્યો સમકાલિન પ્રસિદ્ધ લેખક તમારો ફેવરીટ છે?” હેમિંગ્વેએ થોડોક વિચાર કરીને કહ્યું, “હું દર અઠવાડિયે મારા મોચી પાસે મારા બૂટની પોલિશ કરાવવા જાઉં છું. અને, દર અઠવાડિયે, મારા બૂટને પોલિશ કરતાં કરતાં, તેઓ મને એમના જીવન સાથે સંકળાયેલી અલકમલકની વાત કહે છે. એમની વાત પૂરી થાય ત્યારે જ પોલિશ પણ પૂરી થાય. એક દિવસ હું જ્યારે ગયો ત્યારે એ ખૂબ ઉદાસ હતા. પૂછતાં ખબર પડી કે આગલે દિવસે જ એમના એકના એક, ૧૦ વર્ષના દિકરાનું ફ્યુનરલ હતું. મેં એમને કહ્યું “અરે, તો તમે આજે કામ પર આવ્યા જ કેમ?” એણે જે વાત કહી એ મારી ફેવરીટ સ્ટોરી છે, જે કોઈ બુકમાં લખાઈ નથી. એ બોલ્યા, “અમે ડચ છીએ અને અમારા દેશમાંથી કોમી રમખાણોને લીધે ભાગીને અહીં આવ્યા છીએ. ગઈ કાલે મારો દિકરો સ્કૂલમાંથી પાછો આવતો હતો, ત્યારે રસ્તા પર કોણ જાણે ક્યા કારણોસર તોફાન અને હિંસા ફાટી નીકળ્યા હતા. એમાં એને ક્યાંકથી ગોળી લાગી ગઈ અને એ ત્યાંને ત્યાં મૃત્યુ પામ્યો. પોલીસે આ તોફાન અને હિંસા કરનારાઓને પકડી તો લીધા છે અને મને આજે બોલાવ્યો પણ છે કેસ દર્જ કરવા. મને થયું, મારો દિકરો તો પાછો નથી આવવાનો. હું અને મારી પત્ની એમને સજા અપાવીશું પણ એમાંથી એમના કોઈ સંતાનો પણ બદલાની આગમાં બળીને ભવિષ્યમાં હિંસાકારી નહીં થાય એની શું ખાતરી? જે હિંસાને કારણે અમે અમારો દેશ છોડ્યો, આપણે એ હિંસાના પૂરક તો ન જ થવું જોઈએ. આથી જ અમે નક્કી કર્યું કે અમે અમારા કામમાં જ લાગી જઈશું. મારી પત્ની એના કામે ગઈ અને હું મારા કામે.”  હું અવાક્ હતો. મને દિલાસો આપવા માટે શબ્દો જ નહોતા મળતાં. મેં માત્ર એટલું જ કહ્યું, “મે ગોડ રેસ્ટ્સ હિઝ સોલ ઈન પીસ.” અને રોજની જેમ એમના મહેનતાણાંનાં પૈસા આપવા ગયો તો એમણે કહ્યું, “પેલા ડબ્બામાં નાખી દો. જે લોકો આ રમખાણોને લીધે જેલમાં છે, એમાંનાં જેને પણ એમનાં બાળકો માટે જરૂર હશે એને હું અને મારી પત્ની અમારી એક અઠવાડિયાની કમાણી આપી દઈશું.”  હેમિંગ્વેએ આગળ કહ્યું, “મેં એ ડબ્બામાં પૈસા નાંખ્યા, મારા આંસુ લૂછ્યા અને બૂટ પહેરીને બહાર નીકળી ગયો. એ ભાઈને અને એમની પત્નીને ન તો દેશો વચ્ચેની સીમાઓ નડી કે ન એમણે એ જાણવા પણ કોશિશ કરી કે જેણે એમના સંતાનને મારી નાંખ્યો એ કોણ હતા? દેશકાળની સીમા પરે એક એવું નગર હતું માણસાઈનું, એનું સરનામું મને ત્યારે મળ્યું હતું. એમના હ્રદયની સચ્ચાઈથી છલકાતી, આનાથી ઉત્તમ સ્ટોરી ન તો મેં આજ સુધી વાંચી છે કે ન તો લખી છે.”

અંતરની ઓળખઃ ૮ – સંકલનઃ જયશ્રી વિનુ મરચંટ

From: “Tears to Triumph: The Spiritual Journey from Suffering to Enlightenment:” – Maryanne Williamson ના સૌજન્યથીઃ

આ ભાવાનુવાદ મેં મારી સ્મૃતિમાંથી કર્યો છે. આ પુસ્તક ખરેખર અદભૂત છે. મેં પાંચ-સાત વર્ષો પહેલાં ક્યારેક તો હું એકલી જ ભારત જતી હતી, તે વખતે, આ પુસ્તક એરપોર્ટ પરથી ખરીદ્યું હતું.  હું ફ્લાઈટ પર એક જ સીટીંગમાં એને વાંચી ગઈ. એમાંનાં કેટલાક અદભૂત તથ્યો મારા મનમાં ત્યારે યથાવત વસી ગયાં હતાં અને આજે પણ એ અકબંધ છે. Continue reading અંતરની ઓળખઃ ૮ – સંકલનઃ જયશ્રી વિનુ મરચંટ

અંતરની ઓળખ – સંકલનઃ જયશ્રી વિનુ મરચંટ

[જયંતિ પટેલ, (રંગલો)ના પુસ્તક “ગાંધીજી, ચેપ્લીન અને હું” માંથી સાભાર}

“૧૯૪૨ના ઓક્ટોબરની ૨૫મીએ ચેપ્લીનને પુછવામાં આવ્યું કે તમે કેમ અમેરિકન સિટિઝન થયા નથી, ત્યારે એમણે જે ઉત્તર આપ્યો હતો તેમાં સ્પષ્ટપણે ગાંધીજીના અવાજનો પડઘો સંભળાય છે. એમણે કહ્યું, “I have never had patriotism in that sense for any country, but I am a patriot to humanity as a whole. અર્થાત્ઃ  એક રીતે જોવા જાઓ તો હું કોઈ પણ દેશનો દેશપ્રેમી નથી કે મને કોઈ ખાસ દેશ માટે એવી દેશદાઝ પણ નથી પણ હું આખેઆખો ‘માણસાઈ-દેશ’ માટે અતિશય દેશદાઝ રાખું છું.

હવે ગાંધીજીએ આપેલો આ જ પ્રશ્નનો ઉત્તર સાંભળોઃ   “The conception of my patriotism is nothing if it is not always, in every case, without exception, consistent with the broadest good of humanity at large.”

અર્થાત્ઃ  મેં આત્મસાત કરેલી કોઈ પણ દેશ માટેની દેશભક્તિનો કોઈ મતલબ નથી જો કોઈ પણ જાતના અપવાદ વિના, એ દેશ સતત જ વૈશ્વિક સ્તરે માણસાઈને માટે કામ કરે અને માણસાઈને પુષ્ટિ આપે.”

સંસ્કૃતમાં આવી વ્યક્તિની પ્રશંસા માટે એક શબ્દ છેઃ मार्गस्थोनावसीदति. આ શબ્દો માર્ગની સુરક્ષિતતાના સૂચક છે. मार्गस्थ માણસે, રસ્તે રહેનારા માણસે, માર્ગનો સથવારો જ્યાં સુધી છોડ્યો નથી, ત્યાં સુધી એને માર્ગનો વાંધો નથી. માર્ગ એ લક્ષ્યનું પ્રતીક છે અને માત્ર લક્ષ્યનું જ નહીં, પણ, ‘લક્ષ્યે પહોંચવા માટે જે પુરુષાર્થ કરવો પડશે, વિપત્તિઓ વહોરવી પડશે અને સાહસો ખેડવાં પડશે, એ બધુંય હું કરીશ.’ એવા સંકલ્પનું પણ પ્રતીક છે. એટલે માણસે જ્યાં સુધી લક્ષ્ય પર પહોંચવાની તાલાવેલી નથી છોડી, જ્યાં સુધી ત્યાં પહોંચવાના પ્રયત્નો ચાલુ છે, ત્યાં સુધી એ કુશળ છે અને એનો આત્મા હણાયો નથી એમ માનવું. સંભવ છે કે જીવનભર સિદ્ધિ એનાથી દૂર જ રહ્યા કરે, સંભવ છે કે જીવનના આરંભમાં નિર્ધારેલું લક્ષ્ય જીવનને અંતે પણ એટલું જ દૂર દેખાય, પણ તેથી શું થઈ ગયું? એની સફળતાનું માપ સિદ્ધિના સ્થૂળ ગજથી નથી માપવાનું, પણ સાધનની કાર્યસાધકતાની સૂક્ષ્મ કસોટી ઉપર ચકાસવાનું છે.”

અંતરની ઓળખ – સંકલનઃ જયશ્રી વિનુ મરચંટ

“બુરા જો દેખન મૈં ચલા..”

(નીચેનો પ્રસંગ મેં ક્યાંક વાંચ્યો હતો પણ પુસ્તકનું નામ યાદ નથી આવતું. મારા સ્મરણમાંથી આ પ્રસંગ અહીં ઊતારી રહી છું. જે પુસ્તકમાંથી મારા મન પર આ પ્રસંગ કોતરાયો છે, એ અનામી પુસ્તકના સૌજન્યનો ઉલ્લેખ સાભાર કરું છું.) 

એક ગામના મુખી કેટલાક ગામ નિવાસીઓ સાથે ગામની ભાગોળે, પીપળાના વૃક્ષ હેઠળ બેઠા હતા. ત્યાંથી પસાર થતા એક મુસાફરે એમને પૂછ્યું, “ભાઈ, તમે આ ગામમાં ઘણાં વર્ષોથી રહો છો?” મુખી બોલ્યા, “હા, ભાઈ, હું આ ગામનો મુખી છું.” Continue reading અંતરની ઓળખ – સંકલનઃ જયશ્રી વિનુ મરચંટ

અંતરની ઓળખ – સંકલનઃ જયશ્રી વિનુ મરચંટ

અનહદ બાની- સુભાષ ભટ્ટ – (“નવનીત-સમર્પણ”ના સૌજન્યથી – સાભાર)

ગુરુ પોતાના શિષ્યને, દીક્ષા તાલીમના આરંભ કે અંતમાં નહીં, પણ દરમિયાન આપતો હોય છે. આશ્રમના આંગણામાં બંને વચ્ચેનો સંવાદ તેનું નિમિત્ત બનતો હોય છે. પળે-પળે બંનેએ એકબીજાના શબ્દો પીવાના હોય છે અને મૌન સાંભળવાનું હોય છે. તે સ્નેહ-સમજનો સેતુ જ પરિશુદ્ધ બનીને સંબોધિ પામવાનો સેતુ બની જતો હોય છે. આવો, આપણે એક એવા સેતુનું દર્શન કરીએ. અજાણ્યા એવા એક આશ્રમમાં આવા ગુરુ-શિષ્ય વસતા હતા. વૃદ્ધ ગુરુ એમના શિષ્ય પાસેથી જીવનનાં દુઃખો વિશેની ફરિયાદો સાંભળીને થાકી ગયા હતા. ગુરુ એક સાંજે મનોમન એક પાઠ રચી નાખે છે.
ગુરુઃ “જા, એક પ્યાલો પાણી અને એક ચમચી નમક લઈ આવ’ (શિષ્ય બંને વસ્તુ લઈ આવે છે.)
ગુરુઃ “આ નમક પ્યાલામાં નાખીને પી જા. અને મને કહે, સ્વાદ કેવો આવ્યો.”
(શિષ્ય પી જાય છે.)
શિષ્યઃ “અત્યંત ખારો”.
ગુરુઃ (હસતા રહ્યા) “ચાલ સરોવર. આટલું જ નમક સરોવરમાં નાખી જો”
(બંને સરોવર ગયા, શિષ્યે એટલું જ નમક સરોવરમાં નાખ્યું.)
ગુરુઃ “હવે સરોવરમાંથી જળ ચાખી જો.” (શિષ્ય જળ ચાખે છે.)
ગુરુઃ “જળ કેવું લાગે છે?”
શિષ્યઃ “જળ અત્યંત મીઠું લાગે છે.”
ગુરુઃ “જો બેટા, સાંભળ..
જીવનનાં દુઃખો તો શુદ્ધ નમક જેવાં છે, તેનાથી ઓછાં કે વધારે નથી. જીવનમાં દુઃખનું પ્રમાણ બધે – બધામાં સમાન છે. પણ હા, તેના ખારાપણાનો આધાર તેના પાત્રના કદ પર રહેલો છે. તેથી, જ્યારે પણ તમે દુઃખમાં હો ત્યારે પ્યાલો બનવાને બદલે સરોવર બની જાઓ.”
જીવન – ચૈતન્યનો એટલો બૃહદ વિસ્તાર હોય કે નામ અને સર્વનામની સીમાઓ ઓગળીને એક અંતહીન વહેણ બની જાય. પાત્ર અને પાત્રતાની રેખાઓ ભૂંસાઈ જાય.

અંતરની ઓળખઃ સંકલનઃ જયશ્રી વિનુ મરચંટ

સાત્વિક અહમ્
સંકલિતઃ શ્રી ગુણવંત શાહનું પુસ્તક, “કૃષ્ણનું જીવનસંગીત” માંથી સાભાર

“નિર્વ્યસની માણસ પોતાને બીજા કરતાં પવિત્ર (Holier than Thou) માને ત્યારે એનો સાત્વિક અહં પ્રગટ થતો હોય છે. દાનવીરને દાન કર્યાનો અહં છોડતો નથી. સેવકનો અહંકાર સેવકને ખબર ન પડે એ રીતે વાતવાતમાં વ્યક્ત થતો રહે છે. પુષ્પ પોતાની સુવાસ ફેલાવતું રહે છે, પરંતુ એ એના અસ્તિત્વનો ભાગ છે. પુષ્પ સુવાસ ફેલાવતું નથી, એની સુવાસ સહજ રીતે પ્રસરે છે. પ્રચાર અને પ્રસારમાં ફેર છે. પુષ્પનું હોવું એટલે જ સુવાસનું હોવું. પુષ્પ સુવાસ પ્રચારક મંડળ સ્થાપીને સેવા કરવા માટે તંત્ર નથી ગોઠવતું.
સાધુને પોતાની સાધુતાનો, જ્ઞાનીને પોતાના જ્ઞાનનો અને ત્યાગીને પોતાના ત્યાગનો અહં સતાવતો રહે છે. ઘણા સાધુમહાત્માઓ પોતાના ફોટા છુપાવીને, પોતાના ચમત્કારોનો પ્રચાર કરીને પોતાના શિષ્યમંડળો સ્થાપીને અને મોટા ફંડફાળા એકઠા કરીને સત્વગુણી અહંકારને વિશ્વવ્યાપી બનાવવાના પ્રયત્નમાં પોતાની સાધનાને ખોરંભે ચડાવતા હોય છે. સાત્વિક અહંકાર અત્યંત ધાર્મિક રીતે સાધકને પજવતો રહે છે. બહુ ઓછા સાધકો એનાથી બચવા પામે છે. ધીરે ધીરે પર્ણકુટિના દેદાર ફરતા જાય છે અને ત્યાં મોટરગાડીઓની લાઈન લાગી જાય છે, લાઉડસ્પીકરો લાગી જાય છે અને લંગોટીની માયાનું વિસ્તરણ એવું થાય છે કે, પછી આલીશાન બંગલાના એરકન્ડિશન ઓરડામાં શિષ્ય-શિષ્યાઓની ભીડ ચીરીને બાબા મોહમાયનંદજીને મળવાનું મુશ્કેલ બની જાય છે. સાધુ તે, જે વાસ્તવમાં ગુણાતીતાનંદજી હોય. આપણા ભોળા, અંધશ્રદ્ધાળુ લોકો ગુણાતીતાનંદજીને, મોહમાયાનંદજીમાં ફેરવી નાખવામાં ખૂબ પાવરધા હોય છે. સાધુએ ભક્તોની ભીડ જામે ત્યારે ખૂબ જ ચેતીને ચાલવું જોઈએ.”

અંતરની ઓળખ – સંકલન : જયશ્રી વિનુ મરચંટ

“મોજાંથી પર એવી સમુદ્રતાઃ એટલે ગુણાતીત થવું એટલે દ્વંદ્વાતીત થવું!”
– સંકલિતઃ શ્રી ગુણવંત શાહનું પુસ્તક, “કૃષ્ણનું જીવનસંગીત” માંથી સાભાર

“જીવનમાં ડૂબકી મારનારે મોજાંની માયા છોડવી પડે છે. ગુણાતીતનું અનુસંધાન સમુદ્રતા (Sea-ness) સાથે છે. મોજાં અંગે એ સાવ ઉદાસીન હોય છે. મોજાંનો સ્વભાવ જ ઊંચે લઈ જઈ નીચે પછાડવાનો હોય છે. જીવનમાં આવી ઊંચીનીચી તો ચાલ્યા જ કરે છે. ચગડોળમાં કોઈ કાયમ ઊંચે કે કાયમ નીચે રહેતું નથી. ચગડોળની વચલી ધરી ઊંચાનીચીથી પર હોય છે. ગુણાતીત તે, જે જીવનની ધરીને, જીવનના અર્થને અને જીવનના કેન્દ્રને સમજ્યો છે. એ જાણે છે કે આ બધો ત્રણ ગુણોનો ખેલ છે. જીવનની લીલાને લીલા તરીકે જવી એ ખરી સિદ્ધિ છે. ઉદાસીન (ઊંચે આસને બેઠેલો) હોય તે જ એ લીલાને સાક્ષીભાવે નિહાળી શકે. નાટકમાં નાયકનું ખૂન થાય ત્યારે દિગ્દર્શક રડવા માંડતો નથી. પ્રેક્ષકો રડે છે કારણ કે તેઓ નાટકને નાટક ગણવાને બદલે તેની સાથે ઓતપ્રોત થાય છે. નાટકની અવાસ્તવિકતા (Un-reality) જ્યારે પ્રેક્ષકને મન વાસ્તવિકતા (Reality) બને ત્યારે જ હરખશોકનો પ્રશ્ન ઊભો થાય છે.
જે પ્રેક્ષક નાટક સાથે એકરૂપ થયા વગર તટસ્થતાપૂર્વક રંગમંચ પરની લીલા નિહાળે છે તે “स्वस्थ” છે. ગુણાતીત થયા વગર “स्वस्थ” થવાનું શક્ય નથી. “स्वस्थता” નો સંબંધ સમુદ્રતા સાથે છે, મોજાં સાથે નહીં. આવો સ્વસ્થ કે ગુણાતીત માણસ સુખ-દુઃખ, પ્રિય-અપ્રિય, નિંદા-વખાણ, માન-અપમાન અને શત્રુ-મિત્ર એવાં સાંસારિક દ્વંદ્વોથી પર રહી શકે છે. આમ જે ગુણાતીત છે તે આપોઆપ દ્વંદ્વાતીત હોય જ છે.”