Category Archives: અન્ય

વિશિષ્ટ પૂર્તિ. દિવાળી. પ્રસંગ.પદ્મશ્રી જ્યોતિ ભટ્ટ.

દિવાળીનો મર્મ 

    અગ્યારસઃ   
        અગ્યારસ ઉપવાસ, તપ ને નિયમન
        વિખરાયલ વ્રુતિઓનો સંયોજક દિન 
    બારસઃ    
       વાક બારસ, વિમળ વાણી વરદાન
        દેવી મા શારદા, સમર્પણ આ દિન
  ધનતેરસઃ
        ધનતેરસ, સમજાવે સૃષ્ટિની  વૃષ્ટિ
         યોગ્ય વ્યય સંચય સમતોલન દિન
  ચૌદશઃ
                    કાળીચૌદશ,  મનઃ ક્લેશનુ મરદન            
          નષ્ટ કષ્ટ  કકળાટો, ગોષ્ઠીનો  દિન  
    દિવાળીઃ
         દિવાળી  આજ, મધુ-દીપ હું જલાવુ
         અંતઃકરણ  અજવાળે  શાંતિનો  દિન

——
સરયૂ પરીખ

રંગોળી..ઈલા મહેતાઃ

મારા ફોટોગ્રાફ સાથેના પ્રસંગો જ્યોતિ ભટ્ટ  પ્રસંગ (૧૩.નોળવેલની મહેક, ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ)

 

મારા બચપણથી જ મિત્ર બની ગયેલ સ્વર્ગસ્થ કિશોર પારેખ¹ (1930-1982) ભારતના એક ઉત્તમ છબી–પત્રકાર હતા. પરંતુ તે ઉપરાંત વિવિધ પ્રકારની છબીકળામાં પણ માહેર હતા. એક સમયે મને તેમનો સંદેશ મળ્યો કે, “એક કાપડની મીલ માટે કેલેન્ડર બનાવવાનું છે. કેલેન્ડર માટે ફોટોગ્રાફી કરવા માંડુ જવાનું છે. તમને (રાઘવ કનેરીયા અને મને) રસ હોય તો માંડુ આવી જાઓ, મજા આવશે’’. એમણે જણાવેલ સમયે અમે પણ માંડુ પહોંચી ગયા. માંડુ એક ઊંચી પણ વિશાળ ટેકરી પર આવેલું પુરાણું ગામ છે. ત્યાં 14મી સદીમાં બનેલાં અફઘાન સ્થાપત્યનાં ઘણાં ખંડેરો બચ્યાં છે. ફેશન ફોટોગ્રાફીમાં મોડેલની બેકગ્રાઉન્ડ જો સુંદર છતાં વિસ્મય પમાડે તેવી હોય તો છબી વધુ અસરકારક નીવડે તેવું કિશોર પારેખ માનતા હતા.

એક સવારે અમે બધા કોઈ સારું સ્થળ શોધવા નીકળ્યા. એક દીવાલ પાસે આવેલ સ્થળ પસંદ પડ્યું. ત્યાં આજુબાજુ બકરા ચરાવતા નાના બાળકો પણ હતાં. દસ બાર ફૂટ ઊંચા એક ઓટલા પર એક મોડેલને ઉભી રાખીને કિશોર પારેખ તેની છબીઓ લેતા હતા. તે જોઈ બકરીવાળા બાળકો પેલી ઊંચી દીવાલ પર ચડીને તે કુતુહલથી જોવાં લાગ્યાં. આને લીધે આખું ચિત્ર વધુ વિસ્મય પમાડે એવું બની રહ્યું. મારી પાસે પણ કેમેરા તો હતો જ તેથી મને પણ એક પહેલા કદી ન લીધેલ વિષયની છબી લેવાનો મોકો મળી ગયો.

શ્રી જ્યોતિ ભટ્ટે લીધેલ છબીકાર શ્રી કિશોર પારેખની છબી:
Kishore Parekh, Ladakh, 1981

ભારતમાં કિશોર પારેખ એક જ એવા  છબીકાર હતા  જેમની રણભૂમિ પર જઈ લીધેલી છબીઓ પ્રકાશિત થઈ હોય. ઈ.સ. 1962માં ચીન સાથેના અને 1965માં પાકીસ્તાન સાથેના યુદ્ધની તેમની છબીઓ ભારતીય પત્રકારત્વમાં આગવું સ્થાન ધરાવે છે. 1971 દરમિયાન બાંગ્લાદેશ મુક્તિ સંગ્રામ દરમિયાન નિર્વાસિતોની છાવણીઓની છબીઓ લેતા લેતા સરહદ પાર કરી લશ્કરની વિવિધ કાર્યવાહીઓની અને ઢાકામાં વિજેતા અને પરાજિત દળોના વડાઓએ દસ્તાવેજો પર દસ્તખત કર્યા તેવા અનેક પ્રેક્ષકોનું લોહી થીજાવી દે તેવા પ્રસંગોની પણ – છબીઓ લીધેલી.

 નોંધ : The Indian Portrait નામે પ્રતિષ્ઠિત ચિત્રપ્રદર્શનશ્રેણી અંતર્ગત શ્રેણીના નિયોજક અને કળાસંગ્રાહક શ્રી અનિલ રેલિયાએ શ્રી જ્યોતિ ભટ્ટે લીધેલી કળાકારમિત્રો–સ્વજનોની છબીઓનું ‘The Indian Portrait – XI’, નામે એક પ્રદર્શન અમદાવાદની ગૂફા, અમદાવાદ ખાતે તા. ૩–૮ માર્ચ ૨૦૨૦ દરમિયાન નિયોજિત કર્યું હતું. પ્રદર્શનમાં મૂકાયેલી છબીઓને તેમજ એ છબીઓના સંદર્ભોને આવરી લેતું એક સરસ પુસ્તક પણ પ્રકાશિત કર્યું હતું. આ પ્રદર્શનશ્રેણી વિશે વધુ જાણવા માટે તેમજ આ પુસ્તક (ઈ–કેટેલોગ)  જોવા માટે નીચે આપેલ લીંકનો ઉપયોગ કરશો :


http://www.theindianportrait.com/the-indian-portrait-11-jyoti-bhatts-photographs-of-his-contemporaries/

સાહિત્યમિત્રો, “દાવડનાં આંગણું”માં આ મારું છેલ્લું પ્રકાશન છે.
આનંદ સાથ આભાર. સરયૂ પરીખ http://www.saryu.wordpress.com

નોંધઃ “દાવડાનું આંગણું” ના સહુ વ્હાલાં વાચકમિત્રો અને સર્જકોને દિવાળી અને નવા વર્ષના હાર્દિક અભિનંદન અને ઢગલાબંધ શુભેચ્છાઓ કે આવનારું વર્ષ સહુ માટે આરોગ્યમય, ફળદાયી અને સમૃદ્ધ નીવડે.

આજે આ જાહેરાત કરતાં મને અનહદ ખુશી છે કે ધનતેરસના મંગળ દિવસ, નવેમ્બર ૧૩, ૨૦૨૦થી “દાવડાનું આંગણું” હવે નવા નામે, નવું કલેવર લઈને, “આપણું આંગણું” નામે શરૂ થઇ રહ્યો છે…જયશ્રીબેન મરચંટ


– શ્રી જ્યોતિ ભટ્ટ (ઈમેઈલ): jotu72@gmail.com
————– સંપાદનઃ સરયૂ પરીખ. The above link will open a treasure.

નવા બ્લોગની મુલાકાત લેવા વિનંતી

આજે ધનતેરસથી સાહિત્ય-કલાને સમર્પિત “આપણું આંગણું” બ્લોગનો શુભારંભ થઇ ગયો છે.

૧.. ઈમેલથી નિયમિત પોસ્ટ મેળવવા આપ બ્લોગની મુલાકાત લઇ subscribe કરી શકો છો. http://aapnuaangnu.com/

૨. જો આપ ઈમેલનો ઝાઝો ઉપયોગ ન કરતા હો, આ Invite Link પર ક્લિક કરી Whatsapp ગ્રુપમાંં જોડાઈ શકો છો. Follow this link to join આપણું આંગણું WhatsApp group: https://chat.whatsapp.com/BqdlqXyaXmqLt5EX2OYg7t

અગત્યની જાહેરાત – જયશ્રી વિનુ મરચંટ

“દાવડાનું આંગણું” ના સહુ વ્હાલાં વાચકમિત્રો અને સર્જકોને દિવાળી અને નવા વર્ષના હાર્દિક અભિનંદન અને ઢગલાબંધ શુભેચ્છાઓ કે આવનારું વર્ષ સહુ માટે આરોગ્યમય, ફળદાયી અને સમૃદ્ધ નીવડે.

આજે આ જાહેરાત કરતાં મને અનહદ ખુશી છે કે ધનતેરસના મંગળ દિવસ, નવેમ્બર ૧૩, ૨૦૨૦થી “દાવડાનું આંગણું” હવે નવા નામે, નવું કલેવર લઈને, આપણું આંગણું” નામે શરૂ થઇ રહ્યો છે.

આપ સહુને આ બ્લોગ વાંચવા http://aapnuaangnu.com/ ની સાઈટ પર જવા નમ્ર વિનંતી છે.

આપણા સહુના સદભાગ્યે, “આપણું આંગણું” ના ચીફ એડિટર – મુખ્ય સંપાદકની જવાબદારી કવિશ્રી હિતેન આનંદપરાએ સહર્ષ સ્વીકારી છે એ બદલ હું એમનો અંતઃકરણપુર્વક આભાર માનું છું. આ બ્લોગ બનાવવાથી માંડી, ચલાવવા સુધીનો સઘળો શ્રેય કવિશ્રી હિતેન આનંદપરાને જાય છે. હું એ બદલ એમની ૠણી છું.

આપણી સંગ કવિશ્રી અનિલ ચાવડા અને કવિશ્રી મુકેશ જોશી પણ સહસંપાદક તરીકે જોડાયા છે, તો એમનું “આપણું આંગણું” માં સ્વાગત કરતાં હું આનંદ અનુભવું છું. એમના આ બિનશરતી સહકાર બદલ ગદગદ્ છું.

આ સાથે આપણને સહુને આદરણીય સાહિત્યકાર શ્રી ભાગ્યેશ જહા અને આદરણીય કવયિત્રી પન્નાબેન નાયકનો સાથ પરામર્શક તરીકે મળી રહ્યો છે એ બદલ બેઉ મહાનુભવોને વંદન કરીને એમનો હું હ્રદયપૂર્વક આભાર માનું છું. એમના આ સ્નેહપૂર્ણ માર્ગદર્શનની છાયામાં “આપણું આંગણું” સતત સમૃદ્ધ થતું રહેશે..

એક ખાસ વ્યક્તિનો આભાર મારે માનવો છે અને કદાચ આજે દાવડાભાઈ હયાત હોત તો તેઓ પણ આ જ કરત. આ ખાસ વ્યક્તિ છે ડો. બાબુભાઈ સુથાર. “દાવડાનું આંગણું”ને અહીં સુધી પહોંચાડવામાં એમનો ફાળો અમૂલ્ય છે. બાબુભાઈ, મિત્ર તરીકે આભાર ન માનવો જોઈએ, પણ, દાવડાભાઈ અને મેં જ્યારે પણ આપ જેવા પ્રખર ભાષાશાસ્ત્રના વિદ્વાન પાસેથી મૈત્રીના હકથી “દાવડાનું આંગણું” માટે મૌલિક શ્રેણીની માગણી કરી છે તો આપે એટલા જ ભાવથી અમને આ અમૂલ્ય સર્જનો આપ્યાં છે. મારે મન આપની આ મૈત્રીનું મૂલ્ય ઘણું મોટું છે. આપનું આ ઋણ માથે ચડાવું છું.

સરયૂબેન પરીખને દાવડાભાઈએ રવિવારના સંપાદનની જવાબદારી સોંપી હતી. દાવડાભાઈના ગયા પછી પણ જે નિયમિતતાથી રવિવારનું સંપાદન કરતાં રહ્યાં છે એ સહકાર બદલ સરયૂબેન, હું અંતરથી આપનો આભાર માનું છું.

આ સાથે Peripherally – પરિઘમાં હું તો છું જ કારણ બેઉ આંગણ મારા સ્વજનોના જ છે અને આપ સહુ વાચકો અને સર્જકોના સ્નેહ થકી આ આપનું, “દાવડાનું આંગણું” કાયમ ઉજળું રહ્યું છે અને આગળ, “આપણું આંગણું” પણ ઉજળું રહેશે જ એની મને ખાતરી છે. આપ સહુના અવિરત સાથ બદલ ખૂબ ખૂબ આભાર.

સર્જકોને માટે નોંધઃ

“દાવડાનું આંગણું” ના સહુ સર્જકોને, “આપણું આંગણું”માં એમના સર્જનો મોકલવા માટેના ઈમેલ એડ્રેસની જાણ એમના ઈમેલ પર મોકલવામાં આવશે.

સહુ વાચકો માટે નોંધઃ

“દાવડાનું આંગણું”માં દર અઠવાડિયે પ્રકાશિત થતી સહુ શ્રેણી પણ એ જ નિર્ધારિત દિવસે હવેથી “આપણું આંગણું”માં પ્રકટ થતી રહેશે. આ શ્રેણીઓના જૂના લેખો વાંચવાની સગવડ માટે “દાવડાનું આંગણું”ની લીંક પણ મૂકવામાં આવશે.

તદુપરાંત, પ્રકટ થયેલા અન્ય જૂના લેખો પણ “દાવડાનું આંગણું”માં મળી રહેશે. આ બ્લોગ સંદર્ભ માટે ચાલુ રહેશે, પણ નવા સહુ સર્જનો “આપણું આંગણું”માં મૂકાશે એની સહુ વાચકો અને સર્જકોએ નોંધ લેવી.

 
આપ સહુ વ્હાલાં વાચકો અને સર્જકોનો “દાવડાનું આંગણું”ને સતત સાથ મળતો રહ્યો છે. આ બ્લોગ ને સ્મૃતિશેષ મારા વડિલબંધુ, પી. કે. દાવડાએ ૨૦૧૬માં શરૂ કર્યો હતો. એમાં પ્રારંભમાં તેઓ પોતાના અભ્યાસલેખો, અને લલિતકળા વિષેના લેખો પોસ્ટ કરતા હતા. પછી હું એમની સાથે એ બ્લોગમાં જોડાઈ અને પછી સાથે જોડાયા ગુજરાતી સાહિત્યના પ્રખર વિદ્વાન ડો. બાબુભાઈ સુથાર અને એમના જોડાવા સાથે “દાવડાનું આંગણું” શોભાયમાન થયું. એ પછી તો ગુજરાતી સાહિત્યના અનેક ડાયસ્પોરાના અને ભારતના સમર્થ સર્જકોનો સાથ મળતો ગયો અને આ બ્લોગને વાચકોએ સહર્ષ પોતીકો કરી લીધો.

આજે આ જ બ્લોગને નવા સ્વરૂપે રજુ કરતાં અમને અત્યંત આનંદ થઈ રહ્યો છે. એ સાથે પૂ.  દાવડાભાઈની કમી પણ સાલે છે પણ અમને ખાતરી છે કે એ જ્યાં હશે ત્યાંથી એમના આશિષ અમારા પર અવશ્ય વરસાવતાં હશે.

“આપણું આંગણું” માં અમારી નેમ છે કે અમે સહુને પોતાનું લાગે એવું સ-રસ, વિશદ ગુજરાતી સાહિત્ય આપ સહુ સુધી. આપના આંગણે લાવી શકીએ.

આશા છે કે આપ સહુ સર્જકો અને વાચકોનો સાથ અને પ્રેમ આ જ રીતે અવિરત મળતો રહેશે.

તા. નવેમ્બર ૧૩, ૨૦૨૦ – ધનતેરસથી બધી જ પોસ્ટ નવા બ્લોગમાં મુકાશે તેની નોંધ લેવા નમ્ર વિનંતી. આપ સહુ વાચકોના email ઓટોમેટીક નવા બ્લોગમાં ટ્રાન્સફર કરી દીધા છે. જેથી સહુને પોસ્ટની અપડેટ રોજિંદી, હંમેશની જેમ જ મળતી રહે.‌

આપને “આપણું આંગણું” સાથે જોડાવાનું સહર્ષ આમંત્રણ છે. આ “આપનું જ આંગણું” છે.

બે કાંઠાની અધવચ – (૧૯) – પ્રીતિ સેનગુપ્તા

           બે કાંઠાની  અધવચ  – (૧૯)  –  પ્રીતિ  સેનગુપ્તા

                                      (૧૯)

ગ્રીન કાર્ડ આવશે, આવી જશે- કરતાં કરતાં, ઘણા મહિના વીતી ગયા. મોડું થઈ રહ્યું છે, એવા કશા ભયથી કેતકી ક્યારેક ફફડી જતી. શું થવાનો ભય હતો, તે સ્પષ્ટ કહી શકતી નહતી.

સચિન ત્રણ વર્ષનો થવા આવ્યો હતો. કેતકીને ઘેર, સચિનને જોવા બધાં ઉત્સુક હતાં. દેવકીનું નક્કી થવામાં હતું. લગ્નમાં કદાચ ના જવાય, પણ વિવાહ વખતે ત્યાં હોઈએ તો સારું. દીજીની તબિયત કેમ હશે? કોઈએ કશું લખ્યું નહતું એ બાબતે, પણ કદાચ એ જ ભય હતો કેતકીના મનમાં.

સુજીતે કેતકીને કહ્યું નહતું, પણ એક વાર દેશ જઈ આવવાની સલાહ પ્રજીતે એને આપેલી. તમે ફાધર પાસેથી ઘરના દસ્તાવેજ પર સહી કરાવી લેજો, ને ઘર આપણા બેનાં નામે કરાવી લેજો.

કેમ, રંજીતનું નામ પણ મૂકવાનું ને?

અરે, એમણે ક્યાં સંબંધ રાખ્યો છે આપણી સાથે? એ ક્યાં છે, એ પણ આપણે જાણતા નથી.

ગજબ ચાલે છે આ પ્રજીતની બુદ્ધિ. શુંનું શું વિચારતો હશે. વધારે પડતો હોંશિયાર થઈ ગયો લાગે છે મને 

તો, સુજીતને થયું. પણ દસ્તાવેજ કરાવી લેવાની સલાહ ખોટી નહતી. આવો દસ્તાવેજ કરાવી તો લેવો જોઈએ. ફાધર અને અમ્મા ક્યાં સુધી રહેવાનાં? ઘર બધાના હાથમાંથી સાવ જાય, એના કરતાં એક વાર ખર્ચો કરીને દેશ જઈ આવવું સારું. આ અગત્યનું કામ તો પતે.

આમ કરતાં જરૂરી પેપર્સ અને પરવાના મળી ગયા, સુજીત અને કેતકીને. સચિનને લઈને બંને દેશ ગયાં ત્યારે કેતકીએ સાસરે જ રહેવાનું ધાર્યું હતું. પણ સુજીતની ઈચ્છા એવી હતી, કે કેતકી નાના સચિનને લઈને, એનાં દીજીને ત્યાં રહે. મુસાફરીનો થાક ઊતરે પછી, ફાધર ને અમ્માને મળવા, લઈ જઈશ તમને બંનેને, સુજીતે કહ્યું. જરાક નવાઇ બધાંને લાગી, પણ થયું કે બરાબર છે, થાક ઊતરે પછી જશે.

કેતકીને પણ નવાઈ તો લાગી, પણ આ નિર્ણય જ વધારે ગમ્યો. આટલા વખતે આવ્યા પછી, પહેલી નજરે એને ઘર જુદું લાગ્યું. કદાચ ઇન્ડિયામાં બત્તીઓનું અજવાળું ઓછું હોય છે, તેથી હશે, કેતકીએ વિચાર્યું. પણ નાનપણના એ ઘરમાં ફરીથી રહેવાનું મળી રહ્યું હતું, એ જ કોઈ ઇનામ જેવું લાગતું હતું એને.

ઘરનાં બધાંને જોઈને એ ખુશ તો થયેલી જ, પણ ચિંતિત પણ થયેલી. પાંચેક વર્ષમાં બધાં કેવાં સૂકાઈ ગયેલાં લાગતાં હતાં. બાપ્સ અને માઇનાં મોઢાં પર આટલો થાક કેમ? અને દીજી તો સાવ નંખાઈ ગયાં હતાં. એક દેવકી બહુ ખીલી હતી.

જગતની સાથે એક હૉસ્ટૅલમાં રહેતાં રહેતાં, અને એક કૉલૅજમાં ભણતાં ભણતાં, બંને પ્રેમમાં પડેલાં. પહેલેથી જ સાથે હરવા-ફરવાની તક, તેમજ છૂટ પણ, એમને મળી ગયેલી હતી. કોઈ રોકનાર કે ટોકનાર હતું નહીં. જીંદગીના પ્રથમ પ્રેમને બહુ માણ્યો એમણે.

લગ્ન કરવાનું બંનેએ જાતે નક્કી કરી લીધું, ને તે પછી દેવકી જગતને, બાપ્સ સાથે મેળવવા, ઘેર લઈ આવી. માઇ જરા ચોંકી ગયાં હતાં. દીજી જાણે, કે હવે જમાનો બદલાઈ ગયો છે, જુવાનિયાં જાતે જ નક્કી કરી લે. બાપ્સને વાતચીતમાં જગત પસંદ પડી ગયો. ભણવામાં સારો હતો, બોલવામાં ઠરેલ હતો, અને એના કુટુંબનો સહેજ ખ્યાલ બાપ્સને હતો પણ ખરો.

આ આખી વાત સાંભળી, ત્યારે કેતકીના મનને જરા ઓછું આવી ગયું હતું. પોતાને પણ જીંદગીનો પ્રથમ પ્રેમ થયો હતો, પણ ક્યાં બન્યું, આવું બધું એના જીવનમાં? ક્યાં હરી-ફરી, કે હસી-બોલી, એ એના પ્રિયજનની સાથે?

અરે, પણ એમાં, ઘરનાં કોઈની રોકટોકનો સવાલ નડ્યો જ નહતો. પ્રેમ ક્યાં પાંગર્યો જ હતો, એનો? કેતકીની સાન જાણે પાછી આવી. હા, ઘરનાં કોઈનો વાંક નહતો. એવો પ્રેમ એના નસીબમાં જ નહતો.

પણ તો, સુજીતે શું ઓછું કર્યું એને માટે? પૂરતો રોમાન્સ ના આપ્યો એણે? અરે, હજી યે ક્યાં અટક્યો છે એ?

આ પછી, કેતકીના મનમાંથી દેવકીને માટેનો ઇર્ષાનો ભાવ નીકળી ગયો. બંને નસીબદાર હતાં. બંનેને પ્રેમ મળ્યો હતો, પણ જુદી જુદી રીતે. બસ, હવે દેવકીના વિવાહમાં બહુ મઝા પડશે.

દીજી સચિનને બહુ વહાલ કરતાં રહ્યાં. રોજ એમની પાસે જ રાખે બાબાને. હાથમાં, ખોળામાં, પણ એને ઊંચકીને હવે એ ચાલી ના શકે. દીજી, તમે બરાબર ખાતાં કેમ નથી?, એમને ગળે વળગીને કેતકી પૂછતી.

દીજી કહેતાં, અરે તુકી, ખવાય તેટલું ખાઈ લીધું જીંદગી આખી. હવે આ બાબાને જોઈને જ પેટ ભરાઈ જાય છે.

પોતાના દીકરાની દીકરીનો દીકરો. વાહ, ઘરમાં ચાર ચાર પેઢીઓ હતી અત્યારે. જોજો, કોઈની નજર ના લાગી જાય મારા લાલજીને. એ માઇને કહેતાં, સચિનની નજર ઊતાર. એના કાનની પાછળ મેંશનું ટીલું કર.

સચિન બોલવા માંડ્યો હતો, પણ હજી થોડું કાલું હતું. એટલું તો મીઠું લાગે. ને એને બોલતો, ને દોડતો, ને બધાં સાથે હળી જતો જોઈને, કેતકીને પરમ સંતોષ થતો.

પેલી બાજુ, સુજીતે ધાર્યું હતું તેમ, ઘરના દસ્તાવેજની બાબતે ફાધરે આભ માથે લીધું. એમની ટેવ પ્રમાણે ઘાંટા પાડ્યા, અને સુજીતને ગાળો ભાંડી. આ સલાહ મને પ્રજીતે આપી છે, એને ગાળો દો, સુજીતે સામે કહ્યું. પણ ફાધર બરાડ્યા, હોઈ જ ના શકે, પ્રજીતના નામે જુઠું બોલતાં પણ શરમાતો નથી તું?

છેવટે સુજીતે ફોન બૂક કરાવીને, પ્રજીત સાથે ફાધરની વાત કરાવી. લાઇન બરાબર નહતી, અને માંડ માંડ સંભળાતું હતું, પણ પ્રજીતે ફાધરને ખાતરી આપી, કે થોડા જ વખત પછી, એ ખાસ એમને મળવા ઇન્ડિયા આવી જશે. ત્યારે નિરાંતે વાતો કરીશું, પણ હમણાં દસ્તાવેજ પર સહી થઈ જાય, તો ઘણું સારું, વગેરે.

એની ડાહી ડાહી વાતોથી ફાધર માની ગયા, એટલે કે એમને માની જવું પડ્યું. પ્રજીત બરાબર જ સમજે ને. વળી, મળવા પણ આવવાનો છે. હવે એ જ આશા પર ફાધર ટકવાના હતા.

દસ્તાવેજ તૈયાર કરવાની કાર્યવાહી શરૂ થઈ. વકીલોનું અને કૉર્ટનું કામ જલદી નથી જ થતું, એ જાણતો હોવા છતાં, સુજીત ચિંતામાં રહેતો હતો, પણ બહારથી ધીરજ રાખતો હતો. આમ ને આમ તો જવાનો દિવસ આવી જશે. ને તોયે જો તૈયાર નહીં થયો હોય, તો શું મારે પણ, પ્રજીતની સાથે ફરી આવવું પડશે?

એટલા ખર્ચાના વિચારે એ વધારે ચિંતિત થતો હતો.

પણ આખરે વકીલે કહ્યું, કે દસ્તાવેજ તૈયાર છે. ફાધરને લઈને સુજીત કૉર્ટમાં ગયો. ત્યાં બેસી રહેવું તો પડ્યું જ, પણ સહી-સિક્કા થયા ખરા. વકીલે કહ્યું, કે દસ્તાવેજ સુજીત અને પ્રજીતના નામે થઈ ગયો છે. પણ એમનો હક્ક બનશે ફાધર, તેમજ અમ્મા, નહીં હોય ત્યાર પછીથી.

વકીલની વાતથી સુજીતે નિરાંતનો શ્વાસ લીધો. ચાલો, એ હંમેશ માટે રહેવા પાછો દેશ આવે કે ના આવે, એનું પોતાનું ઘર તો રહેશે. પ્રૉપર્ટીના ભાવ તો વધતા જવાના, એટલે બીજું કાંઈ નહીં, તો પૈસા તો મળશે.

પોતે પ્રજીતથી જરાયે ઓછો હોંશિયાર નથી, સુજીત મનોમન ફુલાયો. આ દરમ્યાન ક્યારેક એને રંજીત યાદ આવતો હતો. એને મળવા જવાનું તો બન્યું નહીં, ફોન પર પણ સંપર્ક ના થયો. કાંઈ નહીં, ફરી આવીએ ત્યારે. શું કરું?, બધું તો ક્યાંથી થાય?

આ પછી સુજીત હળવો થઈ ગયો. એ કેતકી અને સચિનની સાથે રહેવા આવી ગયો. બાપ્સને સમજાવી દીધું, કે ફાધરને આમાં વાંધો નથી. સુજીતની હાજરીથી ઘરમાં સરસ વસ્તી રહેતી હતી. ને હવે દેવકીને એણે ધીરેથી કહી દીધું, કે જીતજી કહેવાને બદલે સુજીતભાઈ કહે તો એને વધારે ગમશે. આમે ય હવે જીતજી ને જગતજીમાં ગોટાળા થવાનો સંભવ છે, ખરું કે નહીં? બધાં બહુ હસ્યાં આ મજાક પર.

કેતકીને માટે પણ આ સમય ખૂબ આનંદનો હતો. અમેરિકામાં છેલ્લે છેલ્લે સુજીત થોડો દૂર થતો જતો લાગ્યો હતો. એવું સમજવાની મારી જ ભૂલ હતી. કશો ફેર નથી પડ્યો, કેતકીએ ડાઉટને ખંખેરી નાખ્યો. સુજીતની ભૂખરી-લીલી આંખોમાં ડૂબવાનું હજી એને એટલું જ ગમતું હતું. 

કેતકીએ કૉલૅજની બે-ચાર બહેનપણીઓને મળવાનો ટ્રાય કર્યો, પણ બહુ શક્ય ના બન્યું. સચિન, સુજીત, દીજી, માઇ, બસ, આટલાંમાં જ જાણે દિવસ વીતી જતો. સુમી સચિનને રમાડવા એક વાર ઉતાવળે આવી ગઈ. એને સાસરામાંથી બહુ ટાઇમ નહતો મળતો. સૂકાઈ ગયેલી લાગી.

કેમ, બહુ કામ કરાવે છે?, હસતાં હસતાં કેતકીએ પૂછ્યું.

સુમી જરા ગંભીર થઈ ગઈ. કદાચ એવું જ કહેવાય. કામ બહુ ના હોય, પણ ઘરની બહાર જવા દેવાનું બહુ ગમે નહીં –

કોને, તારાં સાસુને?

અરે, એથી યે વધારે વાંધા નણંદને હોય. કંઇક ને કંઇક બહાનું કાઢે, મને ઘેર રાખવાનું. શરદ બધું જુએ, ને સમજે, પણ ના માને કશું કહી શકે, ના નાની બહેનને યે કશું કહી શકે.

નીલુની કંપની સારી રહી. એને રોજ આવવા દીજીએ કહેલું. તું હોય તો તુકીને વાતો કરવાનું ગમે ને. હજી એનાં લગ્ન નહતાં થયાં, એટલે એ નીકળી શકતી હતી. કેતકીનો સંસાર જોઈને, પોતાને માટે જ એનો થોડો જીવ બળતો. શું થશે મારું? ક્યારે થશે આવી મારી જીંદગી?

પણ કેતકી પર દ્વેષ નહીં. તું થોડી બદલાઈ તો છું જ, હોં, તુકી, એણે કહેલું.

કેતકી વિચાર કરવા લાગેલી. તો શું ઘરમાં પણ બધાંને એવું લાગતું હશે? શું ખરેખર બદલાઈ ગઈ હતી પોતે? એણે કહ્યું, કદાચ એવું હોઈ શકે, નીલુ. ત્યાંનું જીવન એવું જુદું છે, કે એ પ્રમાણે તમારે મનને ઍડજસ્ટ કર્યા કરવું પડે, અને જાતને વધારે ને વધારે ડિવેલપ કર્યા કરવી પડે. બધું જાતે જ કરવાનું, એટલે જાણે ઘડીએ ઘડીએ, કાંઈ ને કાંઈ, નવું શીખવું પડે, જાણવું પડે.

પછી કહે, મને એવું લાગે છે, કે તું પણ ત્યાં આવી જઈશ. ત્યાં રહેતો છોકરો જ મળશે તને, તું જોજે.

નીલુ ભારે મનથી કહે, ખરેખર? મને તો થાય છે, કે હું કુંવારી જ ના રહી જાઉં.

ના હવે, આવું શું બોલે છે?, કહીને કેતકી સચિનની પાછળ દોડેલી.

સુજીત અને કેતકીને લાગ્યું, કે બધું કામ સારી રીતે પતતું જતું હતું. હવે ખરીદી કરવા માટે ટાઇમ કાઢી શકાય તેમ હતો. કેતકી બે-ચાર પંજાબી ડ્રેસ ખરીદવા માગતી હતી. સુજીતને બસ, એ સાડી પહેરે તે જ ગમે. એમાં દલીલો કરવી પડી કેતકીએ, કે અહીં આવ્યાં છીએ, ને નવાં કપડાં લઈ લઉં, તો મારે ચાલેને બીજાં ત્રણેક વર્ષ. પાર્ટીમાં સાડી બરાબર છે, જોકે હવે પાર્ટીમાં પણ ભાગ્યે જ કોઈ સાડી પહેરે છે, પણ સાધારણ કામ માટે નીકળો ત્યારે તો ડ્રેસ જ સારો પડે ને.

દીજી વચમાં પડ્યાં, કે હું આપું છું પૈસા, તુકીને જે ગમે તે ભલે ખરીદતી.

સુજીતને ચીડ ચઢી ગયેલી, જરા મોઢું ચઢેલું, પણ કોઈને ખાસ ખ્યાલ ના આવ્યો.

વિવાહના પ્રસંગોમાં તો કેતકી સાડી જ પહેરતી હતી, તેથી સુજીત ખુશ થઈ ગયો, અને ચીડ ભૂલી પણ ગયો. એક દિવસ, એ જાતે જઈને, એક સાડી કેતકીને માટે લઈ આવ્યો. વાહ, શું ટેસ્ટ છે, સુજીતભાઈ, તમારો, દેવકીએ સાડીનાં વખાણ કરેલાં.

સુજીત જાણતો હતો, કે એ નારાયણપેઠી સાડી હતી. કહે, મેં એ નામ દઈને કઢાવડાવી. મને પણ સાડીઓની થોડી ખબર પડે છે ખરી, હોં.

સાડા ત્રણ અઠવાડિયાં તો આમ ક્યાંયે વીતી ગયાં. બસ, તુકી, તું જવાની? એટલાંમાં વખત થઈ ગયો? દીજીને પહેલી વાર ઉદાસ થયેલાં જોયાં હશે કેતકીએ.

સહેજ બોલે, ને દીજીનો શ્વાસ ઊંચો ચઢી જતો હતો. સાવ નરમ અવાજે કહે, ક્યારે મળીશ તું ફરીથી? ક્યારે હું જોવા પામીશ મારા લાલજીને ફરીથી? એને લઈને જલદી પાછી આવીશ ને, તુકી?

કેતકી પાછી એમને વળગી. આવીશ જ ને, દીજી. તમે જીવ ના બાળો.  એ જોઈને સચિન પણ વળગ્યો, દી, જી, ના, બાલો

(વધુ આવતા ગુરુવારે)

વિશિષ્ટપૂર્તિ. નવરાત્ર રંગોળી. ઈલા મહેતા અને ‘ઝૂમ’તો ગરબો…દેવિકા ધ્રુવ.

http://વિશિષ્ટપૂર્તિ. નવરાત્ર રંગોળી. ઈલા મહેતા અને ‘ઝૂમ’તો ગરબો…દેવિકા ધ્રુવ.

રંગોળી-નવરાત્ર. ઈલા મહેતા.
ભારત અને પરદેશના રંગોળી રસિકને જોડતી વિજાણું દોરી રોજ સવારમાં અનેક નવી કલા બતાવે છે. આ ગ્રુપમાં આઠ દિવસ તમે નવી રંગોળી ન મુકો તો બાકાત કરવામાં આવે છે.
આ વર્ષે નવરાત્રના પ્રસંગે નીચે આપેલ સૂચનો અનુસાર રંગોળીઓ કરવાની હતી. તેમાં ઈલા મહેતાની રંગોળીઓ અહીં રજુ કરી છે. સરયૂ

૧. Gray Swastika. 1 સાથિયાની ડિઝાઇન. રંગ ગ્રે.

૨. Orange Stars. સ્ટાર, રંગ ઓરેન્જ.

૩. White Conches  શંખ, સફેદ.

૪. Red Lotus Flower. કમળ, લાલ.

૫. Royal Blue Fish. માછલી બ્લુ.

૬. Yellow Kunbham. કુંભ, પીળો.

૭. Green Padikolam means… 4 lines Rangoli with Chirodi.
Ila got prize in this Rangoli.

૮. Peacock Green. દીવો, મોરપીંછ.

૯. Purple Veena. વીણા જામલી રંગ. અને તેની સાથે આગળના આઠેય એલિમેન્ટ્સ સાથે રંગોળી. 

—————————————————————————————————–
અને પછી તરત આવી કરવા ચોથ… તેથી દર વર્ષની જેમ, પુત્રવધૂ શુભ્રા માટે ઈલાબેને બનાવેલો દીવો..

———————————————————-
પર્ણપુષ્પ
mailmehtaila@gmail.com વડોદરા. — ઈલાનાં બા, હીરાબેન માનશંકર ભટ્ટનો પ્રાતઃક્રમ હતો. શિશુવિહાર, ભાવનગર.

આજનો ‘ઝૂમ’તો ગરબો.

http://આજનો ‘ઝૂમ’તો ગરબો.

નવરાત્રી પૂરી થઈ. શરદ-પૂનમ પણ આવી ને ચાલી ગઈ. દરમ્યાનમાં નેટના પડદે ઘણું ઘણું જોયું. તે પછી આજની સવારે, મૂળે ગંભીર પ્રકૃતિની મને, કોણ જાણે કેમ, એક મજાકી, ટીખળી વિચાર સૂઝ્યો. મને પોતાને ય નવાઈ લાગી. પણ પેનને ચાલવા જ દીધી.
અટકાવી જ ન શકી ને! જુઓ તો, આવું મેં ક્યારેય લખ્યું છે?!!!

હળવો ગરબોઃ
(કેસરિયો રંગ મને લાગ્યો ‘લા, ગરબા..ના ઢાળમાં)

ઝૂમતણા ઝાંપેથી નીકળીને લો હવે,
ચાલ્યાં આ ફેસબુકના ફળિયે રે લોલ.

મંગળા, આરતી ને પૂજાના પાઠ સૌ,
વંચાવવાને (!) મળિયે રે લોલ..

ઊંડું ને ઊંચું કૈં વાંચવાને બદલે,
કોને ગમ્યું મારું, જરા કળિયે રે લોલ.

લાગણીઓ-બાગણીઓ કોરાણે મૂકી
કોઈનું સ્વ-નામે રળિયે રે લોલ.

આજના તાલે ને રાસે રે ઘૂમીએ
ખુદના નગારા લૈ નીકળીએ રે લોલ.

અંતરના આંગણે ઝુમતાં ના આવડે.
અંબર પર પહોંચવા ઉછળીએ રે લોલ.

ઓછું વધારે તો કહેવું શું જાતને!
સાનમાં સમજીને વળીએ રે લોલ.

માઠું કે મીઠું ના લગાવ મારા જીવડા,
લીટાડા ખેંચી હવે ઢળીએ રે લોલ..

દેવિકા રાહુલ ધ્રુવ https://devikadhruva.wordpress.com/

              
   

આવી નોરતાની રાત – (૩) – યામિની વ્યાસ

ઢમ ઢમ ઢમકે રૂડા ઢોલ, રાત લંબાતી ચાલી
ઊગે ઊગે ના પરોઢ, રાત લંબાતી ચાલી

સૂરજ માને ભાલે ચમકે
સૂરજ દીવડે દીવડે ઝળકે
સૂરજ ઠેસ મારીને ઠમકે
સૂરજ રાસે રાસે રણકે
સૂરજ ગરબામાં ખોવાય, રાત લંબાતી
ચાલી
એનું મનડું ઝાકમઝોળ, રાત લંબાતી ચાલી
ઊગે ઊગે ના…

માનો ચૂડલો ખનકે લાલ
એમાં હીરલા જડયા બાર
ચૂડલો સૂરજને હરાવે,રાત લંબાતી ચાલી
ઊગે ઊગે ના….

માની ડોકે ચંદન હાર
માંહીં મોતીડાં હજાર
હારલો સૂરજને હંફાવે,રાત લંબાતી ચાલી
ઊગે ઊગે ના…

માની ઝાંઝરીયું રૂપાળી
છમછમ કરતી ઘૂઘરીયાળી
ઝાંઝર સૂરજને નચાવે,રાત લંબાતી ચાલી
એનું હૈયું નાગરવેલ,રાત લંબાતી ચાલી
ઊગે ઊગે ના……

યામિની વ્યાસ

Sent from my iPhoneAttachments areaPreview YouTube video ગરબો:યામિની વ્યાસ સ્વર/સ્વરાંકન:સોનલ વ્યાસગરબો:યામિની વ્યાસ સ્વર/સ્વરાંકન:સોનલ વ્યાસ

કૌમુદી મુનશી – બે શ્રદ્ધાંજલિ – હેમરાજ શાહ , જયશ્રી મરચંટ

(૧૨ મી ઓક્ટોબર, ૨૦૨૦, આપણે ગુજરાતના કોકિલકંઠી ગાયિકા કૌમુદીબેનને ગુમાવ્યા. એમના જવાથી સમસ્ત સંગીત જગતને મોટી ખોટ પડી છે. જીવનની પ્રત્યેક ક્ષણને સંગીતમાં જ માણી, મ્હાલી અને મોજમાં રહ્યાં, એવા કૌમુદીબેન માટે શ્રી હેમરાજ શાહે લખેલી આ નાની શ્રદ્ધાંજલિ.)

“Nightingale of Gujarat…- હેમરાજ શાહ

કુંવર નંદલાલ મુનશી અને અનુબેન મુનશીના ફેબ્રઆરી ૧૯૨૯માં જન્મેલા છટ્ઠા સંતાન કૌમુદીબેન.  કૌમુદીનાં દાદા વાઇસરોય લોર્ડ મિંટોના સલાહકાર હતા અને મામા પ્રખ્યાત સાહિત્યકાર રમણલાલ વસંતલાલ દેસાઈ.
કૌમુદીબેનની સંગીત યાત્રામાં ત્રણ વ્યક્તિ વિશેષ છે… મામા, મામાના સુપુત્ર અક્ષય.  આ બે જણનાં પ્રયત્નો અને પ્રેરણાથી સંગીત ઉપાસના શરૂ થઈ અને ૧૯૫૦-૫૧માં રેડિયો પર ગાવાનું શરૂ થયું…
ગુજરાતી સંગીતના આ અત્યંત ઉજળા અધ્યાયની આ શરૂઆત હતી. આકાશવાણીના સ્ટેશન ડિરેક્ટર નીનુ મઝુમદાર કુટુંબના પરિચિત મિત્ર. ત્રણેક વર્ષના ગાઢ પરિચય પછી અને બંને કુટુંબના વિરોધ વચ્ચે નીનુ – કૌમુદીના લગ્ન થયા જ. નીનુએ કૌમુદીને જગ વિખ્યાત ઠુમરી  સિદ્ધેશવરી દેવી પાસે તાલીમ અપાવી.
પછી તો તાજ મોહમદ ખાન પાસે ગઝલ ગાયકીની તાલીમ પણ લીધી. કૌમુદીબેનને ભાવાંજલિ અર્પણ કરવા એમની ગાયેલી ખાસ ગુજરાતી ઠુમરી પસંદ કરી છે..
કૌમુદી જેવી વિરલ વ્યક્તિઓ ગુજરાતી સંગીતની મુખ્ય ધરી બનવી જોઈતી હતી. શુદ્ધ સંગીત સંસ્કાર અને સંગીતના શુદ્ધ સંસ્કાર સીંચવા સક્ષમ!
HMV એ એમની પહેલી રેકોર્ડ કાઢી તે કદાચ ‘ ગરબો ‘…

કૌમુદીબેનને ગુજરાત હંમેશા હૃદયસ્થ રાખે અને પ્રભુ એમના આત્માને આનંદે ઓવાળે  એ જ પ્રાર્થના.”

કૌમુદીબેનને શ્રદ્ધાંજલિ – જયશ્રી વિનુ મરચંટ

“મને યાદ આવે છે ૧૯૮૧-૮૨ની સાલ, જ્યારે કૌમુદીબેન ફિલાડેલ્ફિયા, પન્નાબેન નાયકને ત્યાં આવ્યાં હતાં. અમે પણ ત્યારે ફિલા રહેતાં હતાં. પન્નાબેનને ત્યાં અમને થોડાં મિત્રોને પણ બે દિવસ એમની સાથે સત્સંગ કરવાનો મોકો મળ્યો હતો. કૌમુદીબેનની સૌમ્યતા અને એમની પાસેથી સાંભળેલી ઠુમરી, હિંદી ગીતો અને ગુજરાતી કાવ્ય સંગીત મારા મન પર ઊંડી છાપ મૂકી ગયું હતું, જે આજ સુધી અકબંધ છે. મને હજી એ સમયનો એક નાનકડો પ્રસંગ યાદ છે. બીજે દિવસે મધુસુદનભાઈને ત્યાં ન્યુ જર્સીમાં પ્રોગ્રામ હતો અને પ્રોગ્રામ શરૂ થવાની પાંચેક મિનીટ પહેલાં તેમણે એક કલાત્મક નાની ડબ્બી પર્સમાંથી કાઢી અને કેસરની પત્તી ને ખડી સાકરનો ગાંગડો મોંઢામાં મૂક્યો. હું ત્યાં એમની બાજુમાં જ હતી. મને આમ નવાઈથી જોયા કરતી એમણે જોઈ. પછી મારી બાજુમાં આવીને કહે, “આ બધાં જ વાહ-વાહ કરે છે, તે સાચા અર્થમાં તો કેસર-સાકરની જ વાહવાહ છે. સૂર કેસર છે અને લય સાકર.” It was very humbling to hear this from such an accomplished artist! આ વાત મને આજ સુધી અક્ષરસઃ યાદ છે. તેઓ એક સરસ વ્યક્તિ અને નખશીખ અદભૂત આભિજાત્ય જ માત્ર ન હતાં, પરંતુ એમની આ આનંદમય વિનમ્રતા જ એમની સિદ્ધિના પાયામાં હતી. એક સાચા કલાકારને ભાષાના કે ધર્મના સીમાડા ક્યારેય નડતા નથી. કૌમુદીબેન મુનશી એનું જ્વલંત ઉદાહરણ હતાં. મને ખાતરી છે કે પ્રભુના દરબારમાં પણ, તેઓ, એ..યને.. મોજથી મોંમાં કેસર અને ખડી સાકરનો ગાંગડો મૂકીને, નિજાનંદમાં મસ્ત રહીને સંગીતની મહેફિલ કે જેમાં ભજનથી માંડી, કાવ્ય-સંગીતથી માંડી ઠુમરીની રંગત જમાવતાં હશે, અને સહુ સ્વર્ગના વાસીઓ, પ્રભુ સંગે આંખ મિંચીંને એ સંગીતના રસમાં તરબોળ થતાં હશે! એમનું આ આત્માને ઠારનારું સંગીત સાંભળીને, સહુ, કદાચ, મનોમન એ પણ કહેતા હોય કેઃ “પિતા કાળના સર્વ સંતાપ શામે!”

કૌમદીબેન એટલે સદૈવ આનંદમંગળની અનુભૂતિ. એમના સાંનિધ્યમાં આપોઆપ શાંતિ અનુભવાય. કૌમુદીબેન, આપનો આત્મા પરમમય ગતિ પામે એવી ઈશ્વર પાસે પ્રાર્થના.
પ્રભુ એમના આત્માને ચિર શાંતિ આપે. પ્રભુ એમના આત્માને ચિર શાંતિ આપે. ઓમ શાંતિ.”

કૌમુદીબેનના સ્વરમાં સાંભળોઃ (શ્રી દીપક મહેતાના સૌજન્યથી, સાભારઃ)

“રાત રહે જાહરે પાછલી ખટઘડી
સાધુ પુરુષને સૂઇ ન રહેવું;
નિદ્રાને પરહરી, સમરવા શ્રી હરિ,
‘એક તું’ ‘એક તું’ એમ કહેવું …”

સ્વર : કૌમુદી મુન્શી
સ્વરાંકન : નીનુ મજમુદાર
રચના : નરસિંહ મહેતા
4.26 મીનીટ

“મેશ ન આંજુ રામ”

સ્વર : કૌમુદી મુન્શી
સ્વરાંકન : નીનુ મજમુદાર

“બુઢ્ઢો” – અર્નેસ્ટ હેમિંગ્વે – અનુવાદઃ ઉષા શેઠ

બુઢ્ઢો” – અર્નેસ્ટ હેમિંગ્વે – અનુવાદઃ ઉષા શેઠ

“મારો વૃદ્ધ માણસ” અથવા “”બુઢ્ઢો” – ટૂંકી વાર્તા

[પરિચયઃ અર્નેસ્ટ મીલર હેમિંગ્વે (૧૮૯૯૧૯૬૧) એક પ્રસિદ્ધ અમેરિકન લેખક હતા. એમણે સર્જેલા સર્જનોની પ્રગાઢ અસર, વિશ્વના ૨૦મી સદીના સાહિત્ય પર વર્તાય છે. એમણે થોડાંક વર્ષો સુધી પત્રકારત્વ કર્યું અને પછી નવલકથા અને વાર્તાઓ લખવા તરફ વળ્યા. એમની પહેલી નવલકથા “ધ સન ઓલસો રાઈઝિસ” ને મિશ્ર વિવેચકોના અને વાચકોના અભિપ્રાય સાંપડ્યા હતાં પણ હવે એની ગણના Iconic – પ્રતિતાત્મક આધુનિક સાહિત્યના સર્જનમાં ગણાય છે. એના પછી એમણે અનેક વિશ્વ સાહિત્યને માતબર અને સમૃદ્ધ કરતી કૃતિઓ સર્જી.  એમની નવલકથા “ધ ઓલ્ડમેન એન્ડ સી” ને વીસમી સદીની એક ક્લાસિક કથા ગણવામાં આવે છે અને એને ૧૯૫૩નું પુલિટ્ઝર એવોર્ડ મળ્યો હતો. હેમિંગ્વેએ “ડેથ ઈન ધ આફ્ટરનુન” અને “મુવેબલ ફિસ્ટ” જેવા Non-Fiction -કથા-વાર્તા સિવાયનું સાહિત્ય પણ સર્જ્યું છે. એમની રચેલી ટૂંકી વાર્તા, “કિલર્સ અને હીલ્સ” અને “વ્હાઈટ એલિફન્ટ”આજે પણ એતલાં જ લોકપ્રિય છે. હેમિંગ્વેને ૧૯૫૪માં નોબલ પ્રાઈઝ આપવામાં આવ્યું હતું. એમના છેલ્લાં વર્ષોમાં Depression –માનસિક તણાવ અને એને કારણે આવતી ઉદાસીનતાને કારણે ૧૯૬૧માં એમણે આપઘાત કર્યો. ”માય ઓલ્ડ મેન” વાર્તા ૧૯૨૨માં લખાઈ હતી.  આ જ ટૂંકી વાર્તા પરથી ૧૯૫૦ માં “અન્ડર માય સ્કીન” નામની હોલીવુડની ફિલ્મ બની હતી. ૧૯૭૯ માં આ જ વાર્તા પરથી ટેલિવિઝન ફિલ્મ “માય ઓલ્ડ મેન” બની હતી. ચાલો, આજે આ બહુ-ચર્ચિત ટૂંકી વાર્તા માણીએ.]

Continue reading “બુઢ્ઢો” – અર્નેસ્ટ હેમિંગ્વે – અનુવાદઃ ઉષા શેઠ

એલેક્ઝાંડર ફ્લેમિંગ – એક સંકલન

એલેક્ઝાન્ડર ફ્લેમિંગ

(ડો. આશિષ ચોક્સીના બ્લોગના સૌજન્યથી, સાભાર.)

સમગ્ર માનવજાતિ પર જેમના અનેક ઉપકારો છે તેમાંના એક છેઃ એલેકઝાન્ડર ફ્લેમિંગ. વિશ્વના  લોકો બેક્ટેરિયાના ચેપથી ટપોટપ મરતા હતા ત્યારે સર એલેકઝાન્ડર ફલેમિંગે પેનેસિલિનની શોધ કરી વિશ્વના કરોડો લોકોને બચાવી લીધા છે. સર એલેકઝાન્ડર ફ્લેમિંગ એક સ્કોટિશ જીવવિજ્ઞાની અને ફાર્માકોલોજિસ્ટ હતા. ફલેમિંગે બેક્ટેરિયોલોજી, ઈમ્યૂનોલોજી અને કિમોથેરાપી વિશે અનેક લેખો પ્રકાશિત કર્યા હતા. તેમના સૌથી જાણીતા સંશોધનોમાં ૧૯૨૩માં એન્ઝાઇમ લાઇસોઝાઇમની શોધ અને ૧૯૨૮માં ફુગ પેનિસિલિયમ નોટાટમમાંથી એન્ટિબાયોટિક પદાર્થ પેનિસિલિનની શોધ સમાવેશ થાય છે, જેના માટે તેમને ૧૯૪૫માં હાવર્ડ વોલ્ટર ફ્લોરે અને અર્ન્સ્ટ બોરિસ ચેઇન સાથે સંયુક્ત રીતે ફિઝિયોલોજી અથવા મેડિસિનમાં નોબેલ પુરસ્કાર અપાયો હતો.

Continue reading એલેક્ઝાંડર ફ્લેમિંગ – એક સંકલન

“એક જ દે ચિનગારી” – કવિશ્રી હરિહર ભટ્ટ – આસ્વાદઃ પ્રો. મધુસુદન કાપડિયા

આજે ગાંધી જયંતિ નિમિત્તે, ગાંધીજીને અતિશય પ્રિય એવું ભજન-કાવ્ય, ‘એક જ દે ચિનગારી’ નો આસ્વાદ, જે ગુજરાતી ભાષાના પ્રખર વિદ્વાન અને વિવેચક,  પ્રો. ડો. મધુસુદન કાપડિયાએ કરાવ્યો હતો, એની યાદ આવી. મેં આ  આસ્વાદ ફરીથી સાંભળ્યો અને થયું આપ સહુ સાથે આને વહેંચું. ડો. મધુસુદન કાપડિયા, એ ગુજરાતી સાહિત્યનું બહુ મોટું નામ છે. એમની કસોટીની એરણ પર જે ખરા ઉતર્યા હોય એ જ કાવ્યોના રસાસ્વાદ તેઓ કરાવે, ભલે પછી તે કાવ્યો નવા-જૂના કે ઓછા પ્રચલિત કવિઓના હોય. એમણે આ કાવ્યનો આસ્વાદ કરાવ્યો એ કવિના શિરે યશકલગી છે. 

આપ સહુ સાથે આ કાવ્ય અને આ કાવ્યનો આસ્વાદ કરાવતાં મને અનહદ ખુશી થઈ રહી છે.

“એક જ દે ચિનગારી” કવિશ્રી પ્રો. ડો. મધુસુદન કાપડિયાએ કરેલો આસ્વાદ સાંભળવાનું ચૂકશો નહીં

“એક જ દે ચિનગારી”

એક જ દે ચિનગારી, મહાનલ!
એક જ દે ચિનગારી.

ચકમક લોઢું ઘસતાં ઘસતાં ખરચી જિંદગી સારી,
જામગરીમાં તણખો ન પડ્યો, ન ફળી મહેનત મારી.
મહાનલ! એક જ દે ચિનગારી.

ચાંદો સળગ્યો, સૂરજ સળગ્યો, સળગી આભઅટારી,
ના સળગી એક સગડી મારી, વાત વિપતની ભારી.
મહાનલ! એક જ દે ચિનગારી..

ઠંડીમાં મુજ કાયા થથરે, ખૂટી ધીરજ મારી,
વિશ્વાનલ હું અધિક ન માગું, માગું એક ચિનગારી.
મહાનલ! એક જ દે ચિનગારી..

હરિહર ભટ્ટ

આજે ગાંધી જયંતિ છે  અને જોગાનુજોગ એવો થયો કે અમારા મિત્ર શ્રી સુબોધભાઈ ભટ્ટ તરફથી અમને ગાંધીજીએ જે પ્રવચનમાં “એક જ દે ચિનગારી” કાવ્યનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો, એ બાબતનો નાનકડો લેખ લખીને મોકલ્યો અને એ સાથે ગાંધીજીના પ્રવચનની ક્લિપ પણ મોકલી.ગાંધીજીને આ ભજન-કાવ્ય ખૂબ જ પ્રિય હતું.  આપણા ગુજરાતી ભાષાના સુગમ સંગીતની યુનિવર્સિટી સમી સંગીતકાર અને ગાયક બેલડી, આદરણીય આસિતભાઈ અને હેમાબેન દેસાઈએ ગાયેલું આ ભજન-કાવ્ય પણ અહીં મૂક્યું છે. આશા છે આપ સહુ વાચકોને ગમશે.


કવિશ્રી હરિહર ભટ્ટ

અમારા પિતાશ્રી હરિહર ભટ્ટ નો પરિચય અને તેમના કાવ્ય “એકજ દે ચિનગારી”ના સત્વનું  ઉલ્લેખ કરતું
ગાંધીજીની પાર્થનાસભાનું પ્રવચન
પ્રસ્તુતકર્તા સુબોધ ભટ્ટ અને સુધાકર ભટ્ટ

કવિશ્રી  હરિહર ભટ્ટનો પરિચય
કવિ હરિહર ભટ્ટનો જન્મ સૌરાષ્ટ્રના વેકરિયા ગામમાં ઈ.સ. ૧૮૯૫માં થયો હતો. તેમના પિતા પ્રાણશંકર ભટ્ટ સાવરકુંડલામાં સંસ્કૃત શીખવાડતા. ભાવનગરની શામળદાસ અને મુંબઈની વિલ્સન કોલેજમાં અભ્યાસ કરી મુંબઈ યુનિવર્સિટીમાંથી B.A.  (MATH) થયા.
મહારાષ્ટ્રમાં આકોલામાં ગણિતનાં શિક્ષક તરીકે શરૂઆત કરી. ૧૯૨૦માં ગાંધીજીએ સાબરમતિ આશ્રમ સ્થાપ્યો. તેઓ નોકરી છોડીને ગાંધીઆશ્રમમાં આવ્યા. અસહકારની લડતમાં પોલીસની લાઠીનો માર અને ૩ વર્ષની જેલ ભોગવી. ૧૯૩૦માં ગાંધીજીએ આશ્રમનું વિસર્જન કર્યું ત્યારે  અમદાવાદની ન્યુ એજ્યુકેશન હાઈસ્કૂલમાં ગણિતનાં શિક્ષક બન્યા. ૧૯૫૦માં બી.જે. ઇન્સ્ટીટયુટ ઓફ લર્નિંગ એન્ડ રિસર્ચમાં ગુજરાત યુનિવર્સિટીના M.A. અને  Ph.D. ના  ભારતીય ખગોળ વિષયના પ્રાધ્યાપક થયા. ત્યાં નિવૃત્તિ સુધી કામ કર્યું.
૧૯૨૫માં તેમનું “એક જ દે ચિનગારી”  કાવ્ય કુમાર સામયિકમાં પ્રકાશિત થયું. “આશ્રમ ભજનાવલી”થી માંડીને ગુજરાતની માધ્યમિક શાળાઓના પાઠ્યપુસ્તકમાં તેનો સમાવેશ થયો. આશ્રમની પ્રાર્થનામાં ગવાતું અને હજુ શાળાઓની પ્રાર્થનામાં ગવાય છે. ગાંધીજીએ નવેમબર ૧૯૪૭ની પ્રાર્થનાસભામાં તેનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો અને “ગાંધી” ફિલ્મમાં તે સાંભળવા મળે છે. નરસિંહરાવ દિવેટિયા અને અન્ય સાહિત્યકારોએ તેને ઊચ્ચ કોટિનું કાવ્ય ગણ્યું છે. ૧૯૩૪માં તેમણે ૨૦ કાવ્યોનો “હૃદયરંગ” નામનો  કાવ્યસંગ્રહ પ્રકાશિત કર્યો. તેમના ૪૦ જેટલા કાવ્યો ખગોળની પ્રવૃત્તિઓને લીધે અપ્રાકિશત હતાં. ૨૦૦૩માં તેમના પુત્રો સુબોધ અને સુધાકર ભટ્ટે તે બધા ભેગા કરી ૬૦ કાવ્યોનો એક કાવ્ય સંગ્રહ ”એક જ દે ચિનગારી” નામથી પ્રકાશિત કર્યો. તેમના કાવ્યોમાં ઈશ્વરવિશ્વાસ, દેશપ્રેમ, ગાંધીભક્તિ, હાસ્યરસ અને કુદરતની પ્રશંસા સમાયેલી છે.
ખગોળના ક્ષેત્રમાં તેમણે કુમાર,પ્રસ્થાન અને સંદેશમાં વર્ષો સુધી આકાશદર્શનના લેખો ઉપરાંત ખગોળગણિતના ઘણા પુસ્તકો લખ્યા. પંચાગોના સૂર્ય,ચંદ્ર, અને ગ્રહોના ઉદય-અસ્તના સમયોમાં ભૂલો થતી. તે માટે પંચાંગ સુધારણાની પ્રવૃતિઓ કરી. ૧૯૪૫માં “સંદેશ પ્રત્યક્ષ પંચાંગ” પ્રકાશિત કર્યુ. જરા પણ ભૂલ ન થાય તેવા આધુનિક ગણિતનો તેમાં ઉપયોગ કર્યો. તેનું સંપાદન મૃત્યુ સુધી કર્યું. ભારત સરકારે તેમને All India Calander Reform Committeeના સભ્ય બનાવ્યા. જનતાને આકાશ દર્શન મળે તે માટે ૧૯૬૫ના અરસામાં અમદાવાદમાં વેધશાળા (Observatory)ની સ્થાપના કરી અને તેનું સંચાલન કર્યું. અમદાવાદ રેડીઓ સ્ટેશન પરથી તેમના ગ્રહણ વિગેરે વિષયોના વાર્તાલાપ આવતા અને “એક જ દે ચિનગારી” પણ સંભળાતું !!!
મેઘધનુષની જેમ તેમનું જીવન ઈશ્વરશ્રધા, દેશપ્રેમ, ગાંધીભક્તિ, કાવ્યરચના અને ખગોળશાસ્ત્રના  વિવિધ રંગોથી રંગાયેલું હતું.  તેમનું અવસાન ૧૯૭૮માં થયું. આટાટલા વર્ષો પછી પણ ‘એક જ દે ચિનગારી’ કાવ્ય આજે પણ એટલું જ વંચાય છે અને ગવાય છે.

૮ નવેમ્બર ૧૯૪૭ના ગાંધીજીના આ પ્રવચનને રજુ કરતાં અમને ખુબજ આનંદ થાય છે.  તે YouTubeમાં હિન્દી ભાષામાં છે.

પૂર્વભૂમિકા

બધા જાણે છે તે પ્રમાણે ગાંધીજી સાંજે પ્રાર્થનાસભા કરતા જેમાં પ્રાર્થના પછી તેઓ વર્તમાન વિષય પર પ્રવચન  કરતા. ઓલ ઇન્ડિયા રેડીઓ તેને રેકોર્ડ કરીને તે જ સાંજે તેના બધા સ્ટેશનો પર પ્રસારિત કરતું.

પ્રવચન

૮ નવેમ્બર ૧૯૪૭ની પ્રાર્થના પછી ગાંધીજી એક શિખ સજ્જને મોકલેલ ચિઠ્ઠીની વાત કરે છે. ચિઠ્ઠીમાં લખ્યું હતું કે તે શિખ ધર્મના પવિત્ર પુસ્તક ગ્રંથસાહીબમાંથી એક ભજન ગાવા માંગે છે. તેનો જવાબ આપતા ગાંધીજી કહે છે કે તેઓ તમામ ધર્મોનું એક સરખું સન્માન કરે છે. અને શિખ સજ્જનનો વિચાર તેમને  ગમે છે. પણ તે ગાંધીજીને મળીને તે ભજન તેમને બતાવે. જો તેમને તે ભજન ગમશે તો ચોક્કસ તેને પાર્થનમાં ગાવા દેશે. પછી (ઉદાહરણ તરીકે), ગાંધીજી અમારા પિતાજી અને તેમના કાવ્ય “ એક જ દે ચિનગારી “નો ઉલ્લેખ કરે છે. જો કે તેઓ કવિનું નામ નથી આપતા. આ ઉલ્લેખ બે મિનિટ જેટલો  ટૂંકો  છે અને પ્રવચનની શરૂઆતની ચાર મિનિટની અંદર છે. જે લોકો હિન્દી નથી જાણતા તેમના માટે ગાંધીજી શું કહે છે તેનો શાબ્દિક અનુવાદ નીચે પ્રમાણે છે:

“અમારે ત્યાં એક ભજન છે. ભજન ગુજરાતીમાં છે. એક (કવિ) ભક્ત છે. તે કહે છે કે આખી દુનિયામાં ઘણી બધી બત્તીઓ ચમકી રહી છે. તે તો સૂર્ય, ચંદ્ર અને તારાગણો છે. તેમાંથી (હે ભગવાન) કૃપા કરીને મને એક ચિનગારી આપ. જો મને તેમાંથી એક ચિનગારી પણ ન મળે તો પછી તો હું શું કરી શકું?

ગાંધીજી  “ચાંદો સળગ્યો, સૂરજ સળગ્યો ……” થી શરુ થતી કાવ્યની ચાર પંક્તિઓનો ઉલ્લેખ કરી રહ્યા છે. યોગાનુયોગ  એ જ ચાર પંક્તિઓ  ‘ગાંધી “ ફિલ્મમાં પણ ગાવામાં આવી છે!!!

પછી ગાંધીજી શિખ સજ્જનની વિનંતી વિષે કહે છે કે તે જે પ્રાર્થના લાવે તેનાથી તેમને સારો પ્રતિભાવ નહિ થાય તો તેઓ શ્રોતાઓ સમક્ષ રજુ કરતા અનુકુળતા નહિ અનુભવે કારણ કે પછી તો તે રજૂઆત  કૃત્રિમ બની જાય છે.

અને અંતમાં

અમારા પિતાશ્રીને આ પ્રવચનની જાણ ન હતી અને  તેમને એ જાણવાની જરૂર પણ ન હતી, તો ગાંધીજીને અમારા પિતાશ્રી અને તેમના કાવ્યની કેવી રીતે ખબર પડી? તેનો જવાબ બહુ સરળ છે.

૧૯૨૦થી ૧૯૩૦ સુધી અમારા માતાપિતા અન્ય ૮૦ કુટુંબો સાથે  અમદાવાદના સાબરમતી આશ્રમમાં ગાંધીજી સાથે રહ્યા હતા. ૧૯૨૫માં અમારા પિતાશ્રીનું  “એક જ દે ચિનગારી” કાવ્ય કુમાર માસિકમાં પ્રકાશિત થયું. તરત જ તે ખુબ પ્રસિદ્ધ થયું. આશ્રમના  પ્રાર્થના પુસ્તક “આશ્રમ ભજનાવલી “માં તેને સ્થાન મળ્યું. તેથી ત્યારે અમારા પિતાશ્રી અને ગાંધીજીની હાજરીમાં તે આશ્રમની પ્રાર્થનામાં ગવાતું. ગુજરાતની શાળાઓના પાઠ્ય પુસ્તકમાં હજુ પણ તેનો સમાવેશ થાય છે અને ઘણી શાળાઓમાં પ્રાર્થના તરીકે ગવાય છે. નરસિંહરાવ દિવેટિયા, બળવંતરાય ઠાકોર,  ઉમાશંકર જોશી અને રામનારાયણ પાઠક જેવા અનેક ગુજરાતી સાહિત્યકારોએ તેને ખુબ જ  ઊચી કોટિનું કાવ્ય ગણ્યું છે. તેમણે લગભગ ૭૦ કાવ્યો લખ્યા હોવા છતાં આ કાવ્યનું સ્થાન ગુજરાતી સાહિત્યમાં અમર છે.

આ પ્રવચનમાં ગાંધીજી કવિ અને તેમના કાવ્ય વિષે બહુ ઓછા શબ્દોનો ઉપયોગ કરે છે. પરંતુ કાવ્યનું સત્વ બતાવવા સાથે સાથે પોતાનો મુદ્દો પણ સાબિત કરે છે તે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. તેથી અમને એક સાથે ગૌરવ અને નમ્રતાની લાગણીનો અનુભવ થાય છે. YouTubeના  ઓડીઓ અને વિ ડિઓથી ભરપુર જંગલમાંથી આ પ્રવચન અકસ્માતથી મળ્યું તેથી અમે ખરેખર નસીબદાર છીએ.

તમારા સમય માટે ખુબ જ અભાર. ગાંધીજીનું પ્રવચન સાભળવા માટે કૃપા કરીને નીચેની YouTube લિંક પર ક્લિક કરો અને આનંદ પામો!!

આસિતભાઈ અને હેમાબેન દેસાઈના કંઠે ગવાયેલું “એક જ દે ચિનગારી ” ભજન-કાવ્ય