Category Archives: અંતરનેટની કવિતા

અંતરનેટની કવિતા – અનિલ ચાવડા

વેકેશન પછીનો સૂનકાર

લોગ ઇનઃ

રજાઓ દિવાળી તણી થઈ પૂરી, ને ઘર મહીં
દહાડાઓ કેરી સ્ખલિત થઈ શાંતિ પ્રથમની.
વસેલાં  ધંધાર્થે   દૂર સુદૂર  સંતાન  નિજનાં
જવાનાં કાલે તો, જનક જનની ને ઘર તણાં
સદામાં   ગંગાસ્વરૂપ  ઘરડાં  ફોઈ,   સહુએ
લખાયેલો   કર્મે  વિરહ  મિલને તે રજનીએ

નિહાળ્યો સૌ વચ્ચે નિયત કરી બેઠો નિજ જગ્યા,
ઉવેખી એને સૌ જરઠ વળી વાતે સૂઈ ગયાં.

સવારે ભાભીનું ભર્યું ઘર લઈ ભાઈ ઊપડ્યા,
ગઈ  અર્ધી વસ્તી, ઘર થઈ ગયું શાંત સઘળું
બપોરે બે ભાઈ  અવર ઊપડ્યા લેઈ નિજની
નવોઢા ભાર્યાઓ પ્રિયવચન મંદસ્મિતવતી;

વળાવી બા આવી નિજ સકલ સંતાન ક્રમશઃ
ગૃહવ્યાપી જોયો વિરહ, પડી બેસી પગથિયે.

ઉશનસ્

અનુગાંધી યુગના કેટલાક મહત્ત્વના સર્જકોમાં ઉશનસનું નામ પ્રથમ હરોળમાં મૂકવું પડે. તેમણે કવિતા ઉપરાંત વિવેચન, પ્રવાસવર્ણન, હાસ્યલેખો અને લઘુનવલ પણ આપી છે, પણ તેમની મુખ્ય ઓળખ હંમેશ કવિ તરીકે રહી. આજીવન તેઓ કવિતાનો શબ્દ સેવતા રહ્યા. ગીતો, મુક્તકો, સંવાદકાવ્યો, દીર્ઘકાવ્યો , છંદોબદ્ધ કાવ્યોમાં તેમણે મહત્ત્વનું કામ કર્યું. તેમાંય સોનેટમાં તેમનું વિશેષ પ્રદાન રહ્યું.  ‘વળાવી બા આવી’ તેમનું ખૂબ જ જાણીતું સોનેટ છે. બ.ક. ઠાકોરથી શરૂ થયેલી સોનેટયાત્રાનો આપણે ત્યાં ભવ્ય કવિતાસભર ઇતિહાસ છે. આજે ગઝલની જે બોલબાલા છે, તેવી એક સમયે સોનેટની હતી. અત્યારે ઉશનસઆ સોનેટ વિશે વાત કરવાનું ખાસ કારણ એ છે કે દિવાળી વેકેશનનો સમય હવે પતવા આવ્યો છે. ‘વળાવી બા આવી’ એ શીર્ષક ઘણું સૂચવી જાય છે.

સોનેટનો ઉઘાડમાં જ દિવાળીની રજાઓ પૂરી થવાનો ઉલ્લેખ છે. દિવાળી વેકેશનમાં આપણે ત્યાં મોટેભાગે બાળકો તેના મામાને ત્યાં જાય છે. દૂર દૂર ધંધાર્થે વસતા લોકો આ સમયમાં પોતાના વતનમાં આવે છે. વતનમાં હવે બા અને બહેન સિવાય કોઈ નથી. આ કવિતા પણ એ જ સ્થિતિનો માર્મિક રીતે ઉલ્લેખ ખરે છે. હવે વેકેશનનો માર્ગ બદલાયો છે. લોકો ગામડે રહેતા માતાપિતાને મળવા કરતા ક્યાંક બહાર ફરવા જવાનું પસંદ કરે છે. સંયુક્ત પરિવારમાં રહેતા લોકો તો બા-બાપુજી સહિત ફરવા ઊપડી જાય છે. આવા પ્રવાસો પરિવારને વધારે નજીક લાવતા હોય છે, પણ આ કાવ્ય તો બાની પ્રતીક્ષાના પ્રવાસની વાત કરે છે. કેમકે પુત્રો તો તેમને નોકરી મળવાથી અથવા તો ધંધાર્થે દૂર દેશાવર જઈને વસ્યા છે. વારંવાર તે ઘરે આવી શકતા નથી. જ્યારે બાળકોને વેકેશન પડે, દિવાળીનો સમય હોય ત્યારે તેમને પણ થોડા દિવસનો સમય મળી રહે – ત્યારે તે ઘરે આવી શકે છે. આ સમયમાં આખું ઘર બાળકોથી ભર્યું ભર્યું અને કલ્લોલતું થઈ જાય છે. બાની પ્રતીક્ષા જાણે પુષ્પ બનીને મહોરી ઊઠે છે.  પણ તેમના આનંદની સુગંધ વધારે દિવસ ટકતી નથી. જેવું વેકેશન પૂરું થાય કે તરત સંતાનોને ધંધાર્થે ફરીથી જવું પડે છે.

દિવાળીની રજાઓ પૂરી થઈ જેવી સાહજિક વાતથી શરૂ થતી કવિતા અંતે માર્મિક કરૂણતા નિપજાવે છે. માતાની સાથે ઘરડાં ફોઈ પણ છે. એ તો જાણે સદાનો વિરહ લખાવીને લાવ્યાં છે. આવતી કાલે સવારે જવાનું છે, સાંજે અલક-મલકની વાતો થાય છે. તેમાં પણ હૈયા અંદર છુપાયેલો ખાલીપાનો આર્તનાદ હોય છે. એ આર્તનાદ છેક આવતા વર્ષે આર્તનાદ ઠરે છે. નવા વરસની દિવાળી આખા વર્ષના સૂનકારને આનંદથી ભરી દે છે. સવારે ભાઈ પત્ની અને બાળકો ગયો, સાથે અને અડધું ઘર ખાલી થઈ ગયું. બપોરે ફરી બીજા બે ભાઈ પોતાની નવોઢા ભાર્યાઓ લઈને ઊપડ્યા અને આખું ઘર ખાલી થઈ ગયું. નવોઢા ભાર્યા પણ કેવી? પ્રિયવચન મંદસ્મિતવતી! ધીમું, પણ મંદ સ્મિત સાથે બોલનાર… એક પછી એક બા પોતાનાં તમામ સંતાનોને વળાવી આવી. પણ ઘરે આવીને જુએ છે તો વિરહ આખા ઘરમાં વ્યાપી વળ્યો છે, આ જોઈને તે તે પગથિયે જ બેસી પડે છે. વેકેશનનો આનંદ વિરહમાં ફેરવાઈ ગયો છે. મુકેશ જોષીએ પણ ‘બા એકલા જીવે’ નામનું સુંદર ગીત રચ્યું છે. અત્યારે દિવાળી વેકેશન પૂરાં થવાને આરે છે ત્યારે ઉશનસની આ કવિતા વધારે પ્રાસંગિક લાગે છે. તેમની જ પિતા વિશેની ‘હું મુજ પિતા’ નામની સંવેદનશીલ કવિતાથી લોગઆઉટ કરીએ.

લોગ આઉટઃ

અરે આ વેળા તો અનુભવ થયો અદભુત નવો,
હતો પ્હેલી વેળા જનકહીન ગેહે પ્રવિશતો.
હું જાણે કો મોટા હવડ અવકાશે પદ ધરું
બધી વસ્તુ લાગે પરિચિત જ કોઈ જનમની.
અશા કૌતુકે કો પરિચયથી જોઈ રહું કૈં
પ્રવાસી વસ્ત્રોને પરહરી જૂનું પંચિયરું ધરું

પિતા કેરું જે આ વળગણી પરે સૂકવ્યું હતું
પછી નાહી પ્હેરું શણિયું કરવા દેવની પૂજા
અરીસે જોઉં તો જનક જ કપાળે સુખની
ત્રિવલ્લી ભસ્માંકો અચરજ બપોરે સૂઈને ઊઠ્યો
પિતાજીની ટેવે અશી જ પ્રગટી પત્રની તૃષા
સૂતો રાત્રે ખાટે જનકની જ રે ગોદડુંય એ

નનામીયે મારી નીરખું પછી ને ભડ્ભડ્ ચિતા,
રહું જોઈ મારું શબ બળતું હું હું મુજ પિતા.

– ઉશનસ્

અંતરનેટની કવિતા – અનિલ ચાવડા

અંતરનેટની કવિતા

મારા ખેતરને શેઢેથી લ્યા ઊડી ગઈ સારસી

  • લોગઇનઃ

મારા ખેતરને શેઢેથી
લ્યા, ઊડી ગઈ સારસી!
મા,
ઢોંચકીમાં છાશ પાછી રેડી દે.
રોટલાને બાંધી દે.
આ ચલમની તમાકુમાં કસ નથી,
ઠારી દે આ તાપણીમાં
ભારવેલો અગની.
મને મહુડીની છાંય તળે
પડી રહેવા દે.
ભલે આખું આભ રેલી જાય,
ગળા સમું ઘાસ ઊગી જાય,
અલે એઈ
બળદને હળે હવે જોતરીશ નંઈ…
મારા ખેતરને શેઢેથી-

  • રાવજી પટેલ

1939માં જન્મીને 1968માં આ દુનિયાથી વિદાય લઈ લેનાર કવિ રાવજી પટેલ ખૂબ ટૂંકું જીવ્યા, પણ સર્જન માતબર કરી ગયા. આ દૃષ્ટિએ તેમને ટૂંકું જીવ્યા એવું તો ન કહી શકાય, પણ તે ખૂબ ઝડપી જીવી ગયા એમ કહી શકાય. માત્ર 29 વર્ષની ઉંમરમાં ‘અશ્રુઘર’, ‘ઝંઝા’ જેવી બે સુંદર નવલકથાઓ, ‘અંગત’ (મરણોત્તર) કાવ્યસંગ્રહ અને કેટલીક વાર્તાઓ તથા ‘વૃત્તિ’ નામની એક અધૂરી રહી ગયેલી નવલકથા; એમ આયુષ્યના આટલા ઓછા સમયમાં ખૂબ સબળ સર્જન તેઓ આપી ગયા. રાવજી કૃષિકવિ તરીકે પણ ઓળખાયા છે. તેના પાયામાં ઉપરોક્ત કવિતા પણ છે. આવા ભાવ સાથેનાં અનેક કાવ્યો આપણને તેમની કલમમાંથી મળે છે. આભાષી મૃત્યુનું ગીત તો માત્ર તેમનું જ ઉત્તમ ગીત નથી, પણ સમગ્ર ગુજરાતી ભાષાનાં ઉત્તમોત્તમ ગીતોમાંનું એક છે.

રાવજીના અવસાનને 50 વર્ષ થઈ ગયાં. છતાં આજે પણ તેમની કવિતા લોકહૈયામાં જીવે છે. તેમનું સર્જન ભાવકો અને વિવેચકો બંનેનો પ્રેમ પામ્યું છે. આજે આપણે જે કવિતાની વાત કરવાના છીએ, તે કવિતા ગ્રામ્ય પરિવેશની છે. તેમની આ કવિતા પણ ખૂબ લોકપ્રિય થયેલી છે. શરૂઆત જ વિષાદથી થાય છે. કવિ લખે છે- મારા ખેતરને શેઢેથી લ્યા ઊડી ગઈ સારસી… અહીં સારસીનો અર્થ ઘણી રીતે લઈ શકાય. સારસી એટલે કોણ? ખેતરના શેઢે ચરવા આવતું પંખી? સારસ નામની પંખીના ઊડી જવાથી કવિ વિષાદમાં છે? કે પછી સારસી એ પ્રતીક છે? અને પ્રતીક છે તો શેનું પ્રતીક છે? 

એક શાળામાં એક શિક્ષક આ કાવ્ય ભણાવી રહ્યા હતા, ત્યારે તેમણે કહ્યું હતું કે અહીં કવિ પોતાની પત્નીની વાત કરી રહ્યા છે. કેમકે ભાત લઈને પત્ની જ આવેને! પણ અહીં પત્ની ભાત લઈને નથી આવી, માતા આવી છે. તેથી તે માને કહે છે કે મા ઢોંચકીમાં છાશ પાછી રેડી દે. પત્નીરૂપી સારસી જીવનમાંથી કાયમ માટે ઊડી ગઈ છે, એટલે કવિ વિષાદમાં છે. હવે તેને ભાથાના ભોજનમાં રસ નથી, ચલમનું તમાકુમાં કસ નથી, ભલે આખું આભ રેલાઈ જાય, ગળા સુધી ઘાસ ઊગી જાય ત્યાં સુધી એને એમ જ વિરહાવસ્થામાં પડ્યા રહેવું છે… બળદને હળે પણ જોતરવા નથી. આ વિષાદની એક અવસ્થા થઈ. 

બીજી અવસ્થા મણિલાલ હ. પટેલ નામના કવિ-વિવેચકે સરસ દર્શાવેલી. તેમણે કહેલું કે એક નવયુવાન લબરમૂછિયો છોકરો છે, ખેતરમાં કામ કરી રહ્યો છે. એ જ ખેતરની બાજુમાં એક સુંદર સોળ વર્ષની યુવતી કામ કરી રહી છે. તેને જોઈને યુવાન તેના પ્રેમમાં પડે છે. જે છોકરાને ખેતર જવાનો કંટાળો આવતો હતો, તે હવે રોજ ખેતર જતો થયો, કામ કરતો થયો. કેમકે બાજુમાં એક સુંદર સારસી આવતી થઈ છે, પણ એ સારસી તો થોડા દિવસ પૂરતી જ હતી. કદાચ વેકેશન માણવા આવી હોય તે ગામમાં! અને ખેતરે આવતી થઈ હોય! એ તો ઊડી ગઈ. પેલા છોકરાને લાગ્યું કે ઓહ! જીવનમાંથી સારસી ઊડી ગઈ. હવે કોઈ રસ નથી – કસ નથી. શક્ય છે કે આ ભાવાર્થ તેમણે એ ઉંમરના વિદ્યાર્થીઓને વધારે સારી રીતે સમજાય તે માટે કહ્યો હોય, પણ આ અર્થ પણ ખોટો તો નથી જ. સારસીનું પ્રતીક તો અહીં અનેક દિશાઓ ખોલી આપે છે. 

એક શિબિરમાં એક વિદ્યાર્થીએ કહેલું આ બ્રેકઅપની કવિતા છે. સાહિત્યની ભાષામાં કહીએ તો પ્રણયભંગનું કાવ્ય! ખરી વાત તો હૃદય તૂટવાની જ છે, જીવનમાંથી કશું ઓછું થવાની જ છે. પણ કવિ તેને કઈ રીતે રજૂ કરે છે તે ખૂબ મહત્ત્વનું છે. કવિતામાં મુખ્ય વાત અંદાઝેબયાંની હોય છે. જીવનનું મહાન સત્ય પણ સરળ રીતે રજૂ કરી શકાય અને જીવનની સરળમાં સરળ વાત પણ અઘરી બનાવીને પેશ કરી શકાય. રાવજી પટેલે જે સંવેદના આલેખી છે, તે તેમની રજૂઆત થઈ. પણ જ્યારે ભાવક આ કવિતા સુધી પહોંચે છે ત્યારે તે પોતાનો અર્થ લઈને પહોંચે છે. અર્થ ભલે અલગ રસ્તેથી આવે, પણ તેનો અંતિમ મુકામ તો એક જ છે વિષાદ! આમ પણ રાવજી પીડાનો કવિ હતો. પીડામાં જીવ્યો, પીડામાં શ્વસ્યો, પીડામાં સર્જન કર્યું, અને પીડામાં જ શ્વાસ છોડ્યા, પણ પીડામાં રચાયેલી તેમની કવિતાઓએ અનેકની સંવેદનાઓને આનંદ આપ્યો છે. કવિતાની એ જ તો મજા છે, પીડાની કવિતા વાંચીને પીડા નથી થતી. વાંચીને રડવું આવી જાય, તોય રડવાનો આનંદ થતો હોય છે. 

  • લોગઆઉટ

પછી પાલવને આઘો નહીં કરું,
પછી વાણીને કાને નહીં ધરું.
હવાની પાતળી દીવાલ પાછળ,
તને મારી નજરમાં નહીં ભરું.

– રાવજી પટેલ