Category Archives: અનિલ ચાવડા

વેશ્યા- એક લઘુકથા-અનિલ ચાવડા

વેશ્યા
– અનિલ ચાવડા

ઘેરાયેલી સાંજે એ ઝરૂખામાં અરીસો લઈને આવી. વર્ષોના એકલવાયા જીવનમાં કદાચ આ કાચનો કટકો જ તેનો સાથી હતો. વર્ષોથી મુંબઈની રેડબજારમાં વીતાવ્યા પછી તેને શાંતિ જોઈતી હતી, એવી શાંતિ કે જ્યાં પુરુષની હવસભૂખી ગંધ ન હોય, જ્યાં કોઈની આંખો તેના શરીર પર સૂયાની જેમ ભોંકાતી ન હોય, જ્યાં છાતી સામે મોં ફાડી જોઈ રહેતા પુરુષોની લાળટપકતી નજર ન હોય, જ્યાં બિભત્સ ચેનચાળા ન હોય…. રોજ સાંજે કોઈ પુરુષ સામે ગ્રાહક થઈને પિરસાવાનું ન હોય… પણ એવી શાંતિ ક્યાં મળે છે…. રાતે એ પુરુષની સોડમાં હાંફતી અને દિવસે ખાલીપાની… 

એ અરીસામાં જોવા લાગી પોતાનો વિલાતો ચહેરો… માથાના વાળ એની જિંદગી જેવા જ ગૂંચવાઈ ગયા હતા… જોકે આ ગૂંચ તો ઉકેલી શકાય તેમ હતી… 

સાંજ થઈ હતી… હમણાં આવી પહોંચશે ભૂખી નજરોના ધાડાં, ફંફોસવા માંડશે આંખોથી એનું શરીર… ટોળામાંથી કોઈ તેને પસંદ કરી લેશે, અંધારામાં કોઈની સામે અન્ન જેમ પોતે પિરસાશે…. 

વિચારોમાં ને વિચારોમાં તે મેલભર્યાં કાંસકાના સહારે ગૂંચ ઉકલવા માંડી… 

તેની નજર ગઈ કાલે અડધા ખાધા – અડધા વણખાધેલા મગફળીના દાણાઓ પર પડી… તેમાં હજી તાજી હતી ગઈ કાલના શરાબની ગંધ… તેના ફોતરાઓ હળવા પવનથી આમથી તેમ હલ્યાં કરતાં હતાં. અમુક ફાડિયા થઈ ગયેલા દાણા, અમુક આખા, અમુક પલળી ગયેલા, અમુક સૂકા…. અમુક ફોતરામાં બંધ… 

મગફળીના દાણા અને ફોતરાં જોવામાં એટલી લીન થઈ ગઈ કે ગૂંચ ઉકેલવી પણ ભૂલી ગઈ. 

ત્યાં એના કાને કશોક અવાજ સંભળાયો… જાણે મગફળીના દાણા અને ફોતરાં પરસ્પર વાત કરી રહ્યા હતા,

મોટા હૃષ્ટપુષ્ટ દાણાવાળી એક મગફળી બોલી, “મારી પરથી ફોતરાં વસ્ત્રની જેમ ઉતારવામાં  આવ્યાં, પછી ચામડી બળી જાય ત્યાં સુધી મને આકરા તાપમાં શેકી, આટલું ઓછું હોય તેમ મારી પર મીઠું ભભરાવવામાં આવ્યું, પછી પીરસી દીધી અજાણ્યાં મોઢાંઓની સામે…. અને તૂટી પડ્યા સૌ મારી પર જન્મોના ભૂખ્યા હોય એમ…”

તેની વાત સાંભળી એક અધબિડાયેલી મગફળી બોલી ઊઠી, અરેરે… “હું તો સાવ વાંઝણી, મારા ગર્ભમાં એક્કે દાણો ઊછર્યો જ નહીં, મારામાં માત્ર ખાલીપો ઊછર્યો… મને સૌએ તુચ્છ ગણી, ચાખી ન ચાખી અને ફેંકી દીધી કચરાના ઢગલામાં…” 

ત્રીજી મગફળી બોલી, “હું તો સાવ ખોરી, અડતાની સાથે જ બધાએ મોં બગાડ્યું… હડધૂત કરી મને… અધૂત જેવો વ્યવહાર કર્યો મારી સાથે… લોકો થૂંક્યા મારી પર…. એમનું મોઢું બગાડવા માટે મને ગાળો ભાંડી…”

એક ખૂણામાં પડેલી મગફળી બોલી, “અરેરે, મારી તો વાત જ શું કરું? મને ખાંડણિયે બરોબરની ખાંડી, ઘાણીમાં પીલીપીલીને મારું તેલ કાઢ્યું, મને સાવ અંદરથી નીચવી લીધી, જ્યારે મારામાં કશો કસ બાકી ન રહ્યો ત્યારે વાળીઝૂડીને નાખી દીધી ગંધાતા ઉકરડામાં…” 

આ સંવાદ સાંભળી અવાચક થયેલી એ સ્ત્રી પોતાના વાળની ગૂંચ ઉકેલી ન શકી… તેની સામે હજારો સ્ત્રીના ચહેરા ઊપસી આવ્યાં. તેણે અરીસામાં જોયું, પણ તેને પોતાના ચહેરાને બદલે મગફળી દેખાઈ… ફોલાયેલી, શેકાયેલી, મીઠું ભભરાવેયેલી, ખાંડણિયે ખંડાયેલી ને પીસાયેલી મગફળી…

ચોરી- વાર્તા- અનિલ ચાવડા

ચોરી
અનિલ ચાવડા

એનું નામ કિરણ. પાતળો બાંધો. સહેજ અણિયાણું નાક. ગોરા ગાલ. હોઠ તો એન્જેલિના જોલીને ય ઈર્ષા આવે એવા. કદાચ તેથી જ કોઈની નજર ન લાગી જાય એટલે ઈશ્વરે તેની પર એક નાનકડો તલ કરી આપ્યો હશે. જોકે એ તો સોનામાં સુગંધ ભળે એમ ચહેરાને ઓર દીપાવતો. એના વાળ પણ એટલા સુંદર કે વાળની જાહેરાત કરતી નાયિકાઓ તેની આગળ પાણી ભરે. ચાલતી હોય ત્યારે રાજરાણીનો ઠાઠ ઝાંખો પડે. જોનારાને લાગે કે કોઈ સ્વર્ગની પરી ધરતી પર આવી ચડી કે શું?

Continue reading ચોરી- વાર્તા- અનિલ ચાવડા

એક કેસ – વાર્તા – અનિલ ચાવડા

એક કેસ
અનિલ ચાવડા

રમલો રમેશચંદ્ર બની ગયો. મોટા મોટા કેસ લડવા માંડ્યો. પણ ગઈ કાલે તેની પાસે એક એવો કેસ આવ્યો જેણે તેની ઊંઘ હરામ કરી નાખી. આ કેસ તેને વર્ષો જૂની એક અંધારી ગલીમાં લઈ ગયો. જેનાથી તે ભાગતો હતો, તે સત્ય ફરીથી આંખ સામે આવીને ઊભું રહ્યું હતું.

Continue reading એક કેસ – વાર્તા – અનિલ ચાવડા

મદદ – વાર્તા – અનિલ ચાવડા

મદદ
અનિલ ચાવડા

સુરતમાં બોસના છોકરાના લગ્ન હતા. હજી છ મહિના પહેલાં જ તો સુરેશ નોકરીએ લાગ્યો હતો. આટલા ટૂંકા ગાળામાં તે બોસનો માનીતો થઈ ગયો હતો. તેના પરફોમન્સથી બોસ ખૂબ ખુશ હતા. એટલા માટે જ તો તેને ખાસ અમદાવાદથી પરિવાર સહિત બોલાવ્યો હતો. બોસે તેને આટલું મહત્ત્વ આપ્યું તેનાથી તે ગદગદ થઈ ગયો હતો. વિચાર્યું હતું કે લગ્ન પતે એટલે બપોરે જમીને તરત નીકળી જઈશું. પણ ત્યાં તો એક માણસ આવ્યો અને કહ્યું કે, બોસે તમને સુરતની બ્રાન્ચમાં ઓફિસે આવવા કહ્યું છે. તે સુરતની ઓફિસ સંભાળતા હતા, એક ક્વેરી છે તમે છો તો હાથોહાથ પતી જાય. સુરેશથી ના ન પાડી શકાઈ. પત્ની અને દીકરીને ત્યાં જ મૂકી એ ઓફિસમાં કામ પતાવવા ગયો.

Continue reading મદદ – વાર્તા – અનિલ ચાવડા

“આવે? ના આવે!” -ગઝલ – અનિલ ચાવડા – આસ્વાદઃ જયશ્રી મરચંટ

                           “આવે? ના આવે!”

હળવે હળવે મંદિરિયામાં હરજી આવે? ના આવે;
તૂટી ગયેલા શ્વાસ સાંધવા દરજી આવે? ના આવે.

જીર્ણ પર્ણ જેવા માણસને બોલાવો છો વાવાઝોડે,
અને કહો છો ‘આવો સરજી’ સરજી આવે? ના આવે.

નવું નવું મંદિર ચણ્યાની જાહેરાતો દો છાપામાં,
બાયોડેટા લઈ ઈશ્વરની અરજી આવે? ના આવે.

તારી તમામ હદ છોડીને આવકાર તેં દઈ દીધો,
છોડ હવે તું ચિંતા; એની મરજી, આવે ના આવે.

આંખ મહીં એ વાદળ જેવું કામ કરે એ સાચું પણ,
વાદળ માફક આંસુ ગરજી ગરજી આવે? ના આવે.

                             –   અનિલ ચાવડા

કવિશ્રી અનિલ ચાવડાની ગઝલ, “આવે? ના આવે!” નો રસાસ્વાદ જયશ્રી વિનુ મરચંટઃ

‘હરિ તમે આવો ને’ નો આર્તનાદનો ઘંટારવ લગભગ ભારતની દરેક ભાષાના કવિઓએ એમની કૃતિઓમાં કર્યો છે. પણ આજના આ કળિયુગમાં નવયુવાન અને આગવો મિજાજ અને જોમથી તરવરતા, ધરખમ કવિ, શ્રી અનિલ ચાવડા જુદી જ વાત કરે છે. કવિને હરિને હ્રદયના મંદિરમાં પધારવાનું આમંત્રણ આપ્યા પછી, હળવે પગલે, ધીરે ધીરે એમના પધારવાની રાહ જોવાની, આ દોડતા યુગમાં મંજૂર નથી. કવિ તો એમની ખુમારીથી હરિને પોતાના માનીને બોલાવે છે કારણ એમને ખાતરી છે કે ઇશ્વર તમારો છે જ, યુગ કોઈ પણ હો. એક અધિકારથી બોલાવો, તો એ એક ઝાટકે આવશે જ! આ ભરોસો રાખો તો બેડો પાર છે. હરિ તો મા પણ છે અને પિતા પણ છે. જો સંતાનો માતાપિતાને આર્તનાદ કરીને નથી બોલાવતાં તો પછી પ્રભુને કરગરીને કેમ બોલાવવા? જેને પોતાના માનો એને કાકલૂદી શું કામ કરવી? એને તો હકથી હાકલ મારીને બોલાવાય. એકવાર આ સમજાય અને પ્રભુ હૈયામાં જ બિરાજતા હોય તો પછી આ શ્વાસોના ટાંકા તૂટી પણ જાય તો કોઈ રંજ નથી, કારણ, તૂટી ગયેલાં શ્વાસ શિવમય થઈ જશે. પછી એ શ્વાસોને સાંધાવાની સોય કે સાંધવાનો હુન્નર, શેનીય જરૂર નથી.

માણસનું વજૂદ કેટલું બટકણું અને ક્ષણભંગુર છે! ટટ્ટાર ગરદન અને છાતી પહોળી કરીને ચાલનારો માણસ તો કાળની એક ફૂંક લાગતાં જ કરમાઈ ગયેલાં અને જરાક પગલાં પડતાં જ ખખડતાં પાંદડાં સમો થઈ જાય છે. જીવનના વાવાઝોડામાં ફંગોળાવવા પોતાની મરજીથી આવો જીર્ણ પર્ણ સમો માણસ ક્યારે સામો ચડીને આવવાનો છે? પણ, સમયનું ચક્ર તો જેમ ફૂલોને ખીલવતી વસંત લાવે છે એમ જ વરસાદ, વિજળી અને વાવાઝોડું પણ લાવે છે. માણસ લાચાર છે. યાદ આવે છે,

“અપની મરજી સે કહાં અપને સફર કે હમ હૈં

રુખ હવાઓં કા  જિધર કા હૈ ઉધર કે હમ હૈં”

ભારતમાં ભવ્ય મંદિરોનું અસ્તિત્વ છે અને છતાં દેશ પરદેશમાં નવા નવા મંદિરો ચણવાની એક જાણે હોડ લાગી છે. ભગવાન મંદિરોમાં જ રહેતો હોત તો એ ક્યા મંદિરમાં રહેવાનું પસંદ કરત? એના કોઈ પરિમાણ – સ્ટાન્ડર્ડ્સ નથી. આ મંદિરો બનાવીને, અંદર પથ્થરની કે સોના-ચાંદીની મૂર્તિઓ સ્થાપવાથી ઈશ્વર આ આલિશાન મંદિરો ને એની મૂરતોમાં કેદ થવા શું કોઈ એપ્લીકેશન કરશે? ભગવાન તો જીવમાત્રમાં છે. જેણે આપણને સૌને બનાવ્યા છે એને આપણે ‘બનાવવાનું’ છોડી દઈશું તો પણ કદાચ એના દરબારમાં આપણી અરજી મંજૂર કરી લેવામાં આવે.

વર્ષોથી વિખૂટા પડ્યાં હોઈએ એના પછી, જો આપણે આપણા સ્વજનને આપણા ઘરમાં અને હ્રદયમાં પધારવાનું આમંત્રણ આપતાં હોઈએ તો પછી, ઈગો, લાજ-શરમની હદ છોડીને, કોઈ પણ જાતનો અવરોધ અને મર્યાદા – Inhibitions & Limitations – રાખ્યા વિના, પાલવ ખુલ્લો પાથરીને, જાજમ બિછાવીને, હ્રદયથી હ્રદયનું અનુસંધાન કરતાં હોય એ રીતે જ બોલાવવા. હા, કાગની ડોળે પછી રાહ જોઈ શકો પણ આપણાં તરફથી બધું જ તૂટેલો સંબંધ બાંધવા આપણે કરી છૂટ્યાં છીએ એનો સંતોષ તો રહેશે! ભલે, એ પ્રિયજન આવે કે ન આવે, એ એની મરજી. અહીં એક અદભૂત મોડ પર ગઝલ આપણને લઈ આવે છે. કવિ કહે છે કે, ‘’મારી અંદર જેટલું છે એ બધું જ તારું છે. હા, તારી પાસે પણ તારું અગાધ વિશ્વ છે જ. હવે તું જ નક્કી કર, તારે શું કરવું છે.” આ એક સેલ્ફલેસ પ્રેમની પરાકાષ્ઠા છે. સાચો પ્રેમ એ જ કહેવાય કે જે જવા ઈચ્છે એને જવા દો, પણ, એને પાછા કદાચ આવવાનું મન થાય, તો, એને માટે તમારા તરફથી બધી જ તૈયારીઓ રાખજો. પ્રિયજન આવે તો ભલે અને ન આવે તોયે ભલે. ન સ્નેહ ઓછો થાય કે ન પછી તૂટેલા કે વિખૂટા પડી ગયેલા સંબંધનો ભાર પણ લાગે!

અને, ગઝલનો આ છેલ્લો શેર આખી ગઝલને ઓપ આપે છે.

“આંખ મહીં એ વાદળ જેવું કામ કરે એ સાચું પણ,
 વાદળ માફક આંસુ ગરજી ગરજી આવે? ના આવે.”

આ છેલ્લા શેરમાં શેરિયત તો છલકાય છે જ પણ એમાં કવિશ્રી અનિલભાઈના શબ્દોએ રચેલું અદભૂત “કાવ્ય ચિત્ર” છે. કલ્પના કરો, ડૂસકાંના વાદળનું પડળ આંખોમાં, કીકીઓની આડે છવાયું છે અને આંસુ બની એ એની મેળે એક સંવેદનશીલ ક્ષણે વરસવા માંડે છે. ન આંખોને એની ખબર છે કે ન એ આંસુઓને રોકી શકવા માટે મન કે હ્રદય પર કોઈ જોર ચાલે છે. છાતી પર વિજળી પડી છે, એ પણ ચમકારા વિના. આંખોમાં વાદળ આંસુના સમંદર બની વરસું વરસું કરે છે અને છેવટે એક પળ એવી આવે છે કે એ રોક્યા રોકી શકાતા નથી. એટલું જ નહીં પણ, આપણી મરજીથી આપણે જ નક્કી કરેલી ઘડીએ જ આ આંસુ વહેશે એના એંધાણ પણ મળતા નથી. કારણ, આકાશના વાદળો તો વિજળીના ચમકારે ગરજતાં ગરજતાં આવે છે તો સમજ પણ પડે છે. અહીં તો દેખીતી રીતે ન વીજળી ચમકે છે કે ન તો વાદળો ગરજે છે, બસ, રોક્યાં રોકાય નહીં એમ ચૂપચાપ આંસુ વહેતા રહે છે. કવિને કારણો નથી આપવા કે તપાસવા, બસ એક અફર સચ્ચાઈથી ભાવકોને અવગત કરાવવા છે અને એમના ભાવજગત પર પોતપોતાના કારણો અને ચકાસણી સાથે છોડી દીધા છે. ગઝલ અહીં મૂઠી ઊંચેરી ઊઠે છે અને મનના કાંઠાઓને તોડીને પોતે પણ વિમુક્ત – Liberate – થાય છે અને ભાવકોને પણ ઉર્ધ્વગામી બનાવે છે. ભાઈશ્રી અનિલ ચાવડાને આવી ઉપરથી રમતિયાળ લાગતી પણ “મરમ ગહેરા” ગઝલ આપવા બદલ અભિનંદન.

પરીક્ષા – વાર્તા – અનિલ ચાવડા

પરીક્ષા
અનિલ ચાવડા

ચાદર ખેંચાવાથી હું સફાળો જાગી ઊઠ્યો. મારી ધૂંધળી આંખો આગળ ઘરનો ઝાંપો તરવરવા લાગ્યો. હું આખી રાત ઝાંપે જ સૂઈ રહેલો. મેં આંખો ચોળીને નજર કરી તો ઝાંપે ગાયો કોઈના બેસણામાં આવી હોય તેમ સૂમસામ બેઠી હતી. મારા બાજુના ખાટલામાં મારો ભાઈ ગોદડામાં લોટપોટ થઈને પડ્યો હતો. મારી ધૂંધળાશ ઓછી થઈ અને સામે જોયું તો મમ્મી ઊભાં હતાં. કદાચ તેમણે જ મારી ચાદર ખેંચી હતી. પણ આટલી વહેલી સવારે શું કામ જગાડ્યો હશે? Continue reading પરીક્ષા – વાર્તા – અનિલ ચાવડા

હરીશની મુલાકાત – વાર્તા – અનિલ ચાવડા

હરીશની મુલાકાત
– અનિલ ચાવડા

સૂરજે આકાશમાંથી ડોકિયું કરી દીધું હતું, પંખીઓએ ધીમા સ્વરે ગાવાનું શરૂ કરી દીધું હતું. ઘરના મોભનો પડછાયો આંગણા સુધી લંબાયો હતો. રમેશ એની સાથે હૉસ્ટેલમાં રહેતા મિત્ર હરીશ સાથે આંગણે ઊભેલા ઝાડના છાંયે ઢાળેલા ખાટલામાં બેઠો હતો. રમેશ તેને ગામડાના તળાવ, ખેતર, ખેતી, વૃક્ષો, કુદરતી વાતાવરણ, લોકો, ભાષા ને એ બધા વિશે કહી રહ્યો હતો. હરીશ વાઉ, વાઉ… કહીને રસપૂર્વક સાંભળી રહ્યો હતો. તેને ઘણા સમયથી ગામડાની મુલાકાત લેવાની ઇચ્છા હતી. તે આજે પૂરી થઈ હતી. છેલ્લા  અઠવાડિયાથી તે ગામડાનું જીવન, ખેતર, પ્રકૃતિ, પરંપરાને મન ભરીને માણી રહ્યો હતો. તે ખૂબ પ્રભાવિત થઈ ગયો હતો. આજે તેનો ગામડામાં છેલ્લો દિવસ હતો. જોતજોતામાં અઠવાડિયું ક્યાં નીકળી ગયું ખબર પણ ન પડી.  Continue reading હરીશની મુલાકાત – વાર્તા – અનિલ ચાવડા

રોજનીશી -વાર્તા – અનિલ ચાવડા

“ક્યાંક ક્યાંક ભીંતમાંથી નાની-મોટી વનસ્પતિઓ પણ ઊગીને સૂકાયલી નજરે પડતી હતી. ઘણી જગ્યાએ મોટી તિરાડો પણ પડી ગઈ હતી. એ છાતીમાં કેટલાંય વર્ષો જૂની તિરાડો લઈને આગળ ચાલી રહી હતી!”   –  શું  હતું આ તિરાડોનું  રહસ્ય? આગળ વાંચો!

રોજનીશી
– અનિલ ચાવડા

‘માજી..! થોડિક જગ્યા કરજાને..!’ 

આટલું સાંભળતા વેંત બસની સીટમાંથી એક કરચલિયાળો ચહેરો થોડુંક સળવળ્યો. ‘માજી’ શબ્દ કાને અથડાતા તેને ભાન થયું કે પોતે હવે એ કિશોરી નથી રહી, જેના વિચારોમાં એ ખોવાયેલી હતી. હવે શરીર જીર્ણ થઈ ગયું છે. ભૂતકાળમાં હતી એ રેશમી ચામડી હવે બરછટ અને ખરબચડી થઈ ગઈ છે. આંખની ધૂંધળાશ વધી છે ને ઉંમરની સાથોસાથ શરીર પણ ભારે થઈ ગયું છે. 

Continue reading રોજનીશી -વાર્તા – અનિલ ચાવડા

વાર્તા –બપોરનું ભાથું – અનિલ ચાવડા

રોજની જેમ આજે પણ અમે સૂર્યને હરાવ્યો હતો. એની પહેલાં જ ઊઠીને દાડીએ જવા નીકળી ગયા હતા. આગળ મા માથે તગારું ઊંચકીને ચાલતી હતી. તેના પતરામાં ગંધાતા કપડા નીચે અમારા ભાથાં મઘમઘતાં હતાં. રોટલા એકબીજા પર ચડીને બેઠા હતા. ત્રણ નાનાં વાસણો ખખડ્યા વિના સંપીને બેઠાં હતાં. મા, વીજુ અને મારી જેમ. વીજુ મારી બેન. એય દાડિયે હારે જ આવતી. મને ભણાવવા માટે એ બાપડી ભણી ન શકી. જોકે મને ભણાવવા માટે ન ભણી શકી કે માએ એને નિશાળે જ ન મૂકી એટલે, એ મને સમજાતું ન’તું. હું કે’તો કે વીજુડીને ભણાવી હોત તો મા.
મા કે’તી, “તો તને કુણ તારો બાપો રાખત?”
સાચી વાત છે બાપો તો રાખવા માટે હતો નહીં.
બાપા મરી જિયા પછી તો ભાઈભાડુંમાં ચપટીક સંપત્તિ માટે ઝગડા થવા માંડ્યા. મારા બાપાને ૬ ભાઈ. છયે વચે છ વીઘા જમીન. એકને ભાગે એક વીઘો આવે. ઇમાય બાપાના ગયા પછી ભાઈઓએ ભાગ આપવાની ના પાડી, બધાએ કીધું કે લખમણિયાના દવાદારૂમાં બહુ ખર્ચો વેઠ્યો સે અમે. ઈ નથી તો બૈરાંને ભાગ ના મલે. મા તો વળી વટનો કટકો, સોય ઝાટકીને સંભળાવી દીધું કે, “તમારો ભાગ ને તમારું ખેતર મારા ખાહડે માર્યે. ભગવાને બાવડામાં જોર આલ્યું સે. મારા ભાંડરડાઓનું પેટ દાડિયું કરીને ભરીશ, પણ તમારું કંઈ ના જોવે.”
તે દિ’ની ઘડી ને આજનો દાડો, માએ ક્યારેય રજા રાઈખી નથી. દિવાળી હોય કે હોળી, ઉતરાણ હોય કે આઠમ. માને કંઈક ને કંઈક કામ હોય જ.
માની એક બહેનપણી હતી. જુગલી એનું નામ. એ પટેલ હતી. મા હારે બહુ માયા રાખતી. મારી માની દરિદ્રતાના સમાચાર ઈ મારા મામાના ઘરે પોંચાડતી. હારેહારે વખાણેય કરતી કે સમુડી તો ભારે હીંમતવાળી, છો-છો ફૂટના છો ભાયડા ટેક્ટર ભરતા હોય એમાં સમુડી એકલી, તોય કામમાં કોઈને પોંચવા ના દે એવી કામગરી. મારા મામાનો જીવ બળતો, પણ એ પોતે ટીબીનું ઘર, સવારે ખાધું તો સાંજે મળશે કે નહીં એ ય નક્કી નહીં. વળી મારા મામી કંકાસનો જીવતો જાગતો અવતાર. એટલે મામાને ઇચ્છા થાય તોય બાપડા અમને ઘરે બોલાવી હકતા નહીં. રડ્યાખડ્યા આંટો મારી જાતા. મારી માની આવી હિંમતની ઘણી વાતું મેં જુગલીકાકી પાંહેથી સાંભળેલી. એ મને માસીએ થાતી ને કાકીય થાતી. વીજુડીને ભણાવવાનું કેતો ત્યારે મા એમેય કેતી કે ઇને ભણીન ચાં વળી ધોળા લુઘરા પેરીન્ કાનમાં ભુંગરા નાંખવાના છે. ધોરા લુધરા એટલે નર્સનો ડ્રેસ અને કાનમાં ભુંગરા એટલે સ્ટેથોસ્કોપ. પણ માને એમાં વધારે ગમ ન પડતો, એટલે આવું જ કહેતી.
અમારા ગામમાં પાંચ ધોરણ હુધી નિશાળ હતી. પછી મને માએ છાત્રાલયમાં મૂકી દીધો. હું ભણવામાં પ્રમાણમાં હુશિયાર. મને ઘર કરતા સાત્રાલયમાં વધારે ફાવતું. ઘરે તો ખાવાના ઠેકાણાં ય નહીં. છાત્રાલયમાં તો બે ટાઇમ ખાવા મળે. એય ધરાઈને! એમાંય રવિવારે તો દાળભાત શાકરોટલી… હું પેટ ફાટી જાય એટલું ખાતો.
વેકેશનમાં ઘરે જતો ત્યારે દાડિયે લાગી જતો, મને ઇ જ રાહ હોય કે ચાણે વેકેશન પૂરું થાય ને પાછો છાત્રાલય જતો રહું. દસમા બારમા ધોરણમાં મારે સારા ટકા આવ્યા. ગામના સમજુ માણસો કેતા, “આને ભણાવ સમુડી.”
મા કેતી, “અતાર હુદી તો સરકારી સાત્રાલયમાં ભણાયો, હવે મારો પનો ટુંકો પડે.”
કોકે કીધું, “અમદાવાદ નરસીં ભગતમાં મુકો. ફીય્ નૈં ભરવી પડે, સરકારી સાત્રાલય સે.” જેણે કીધું ’તું એણે જ બાપડાએ છાત્રાલયનું ફોર્મ લાવી આપ્યું. મેં ભરીને એને જ આપ્યું. એ અમદાવાદ જતો હતો, તો લેતો ગયો ને જમા કરતો આવ્યો. મારો નંબર પણ લાગી ગયો. હું અમદાવાદ ભણવા જતો રહ્યો. પણ એક તકલીફ હતી. રહેવા છાત્રાલયમાં મળે, પણ ભણવા માટે કોઈ પણ કૉલેજમાં પોતાની રીતે વ્યવસ્થા કરવાની. કૉલેજની ફી, પુસ્તકો, બસ ભાડું આ બધું કઈ રીતે પાર પડશે એ સમજાતું નહીં. પણ મા અને બેન ગમે તેમ કરીને પૈસા મોકલતા. મારો પૈસા લેતા જીવ નતો ચાલતો, પણ શું કરું?
જ્યારે શિયાળો આવે ત્યારે ગામમાં ખાસ કંઈ કામ ન રહેતું. મા અને બહેન કામ કરવા ગામતરે જતા. ‘સોરઠ ગયા’ એવું કહેતા બધાં. કાઠિયાવાડના કોઈ ગામમાં જવાનું, ગામના બસસ્ટેન્ડમાં, રોડની બાજુમાં, કોઈ ઝાડ નીચે, ઢોરની ગમાણમાં કે નકામા પડી રહેલા છાપરાની ઓથે પડી રહેવાનું અને આખો શિયાળો ત્યાં જ મજૂરી કરી ખાવાનું. કમાણી થાય તો ઠીક, ચાર મહિના ગામમાં વ્યાજવા પૈસા લઈને બેઠા-બેઠા ખાઈને દેવું તો ના કરવું પડે. મા-દીકરી એકલા આવી જગ્યાઓમાં રહેતાં. જોકે એ વખતે મને સામાન્ય લાગતું, પણ જેમજેમ મોટો થતો ગયો અને ખાસ કરીને કોલેજમાં આવ્યો ત્યારે મા અને બહેનની કાળી મજૂરી આંખમાં કણાની જેમ ખૂંચવા લાગી.
મારું વેકેશન પડે ત્યારે હું પણ ગામડે જવાને બદલે મા જે ગામડે મજૂરીએ ગયા હોય ત્યાં જ સીધો પહોંચી જતો. મા જ્યાં મજૂરી કરવા ગઈ હોય તેનું સરનામું હૉસ્ટેલના ફોન પર ફોન કરી મને લખાવી દેતી. આઠમા ધોરણથી હું આવું જ કરતો. મારાં મોટા ભાગના શિયાળાનાં વેકેશનો આ રીતે બસ સ્ટેન્ડ કે ગમાણમાં સૂઈને મજૂરી કરીને જ પૂરા થતા.
એક વખત અમે સોરઠના એક ગામે મજૂરીએ ગયેલા. ગામના બસસ્ટેન્ડની બાજુમાં એક વડ હતો તેની નીચે અમે રહેતા. કપાસ વીણવો, મગફળી વીણવી, ખાળિયા ખોદવા, હલર હાંકવું જેવાં વિવિધ કામો આખો દિવસ કરતાં. દિવસની મજૂરીને અંતે સાંજે આ વડની નીચે આવી પાથરણું નાખીને સૂઈ જતાં.
હું, મા અને બેન રોજની જેમ સૂરજ ઊગે એ પહેલાં કામે જવા નીકળી ગયેલા. પંખી પણ બાપડાં ખોરાક શોધવાની મજૂરીએ નીકળી ચૂક્યાં હતાં. વાયરો કાનમાં ઠંડા સુસવાટા નાંખવામાં સફળ ન’તો થતો. માની ફાટેલી સાડી મફલર બનીને અમારા કાનનું રક્ષણ કરી રહી હતી.
ખેતરોમાં કામ કરતાં મા બધાને કહેતી, “મારો શંભુડો તો સેક અમદાવાદમાં કૉલેજ કરે સે.” આટલું કહેતા તો એ ફુલાઈને ફાળકો થઈ જતી. હું એની આંખમાં અને અવાજમાં ગર્વ અનુભવી શકતો. મને પણ સારું લાગતું. લોકો મારી સામે આશ્ચર્યથી જોઈ રહેતા. ઘણાને નવાઈ લાગતી કે આમ બસ સ્ટેન્ડમાં પડ્યા રહેતા મજૂરિયાનો છોકરો થોડો કંઈ કૉલેજ કરતો હોય? માની વાત પર શંકા જતી. પણ તોય મા હરખથી બધાને કીધા કરતી.
અમુક માણસો એમ પણ કહેતા, “સારું કહેવાય હોં બેન, ભણે સે તોય બિચારો બસસ્ટેન્ડમાં સુઈને મજૂરી કરે છે. બાકી આજકાલ ભણતા સોકરાને તો કંઈ કામ નથી સોંપાતું બાપા… અમારો નવીનિયો ય ભણે સે… પણ બાપા ઈની આગળ તો પાણીનો પાલોય ના મંગાય…”
ચાર પગે ચાલતાં પ્રાણીની જેમ અમે વાંકા-વાંકા મગફળી વીણતા હતા. મારા ચાસમાં હું બધાથી આગળ પહોંચી ગયો હતો. મારી ઝડપ સારી, એટલે ચપોચપ વીણતો હંમેશાં આગળ રહેતો. શેઢે પહોંચ્યા પછી હું મા અને બહેનનો ચાસ પૂરો કરવામાં મદદ કરતો. ખેડૂત બાઈ મારી સામે અહોભાવથી જોઈ રહેતી.
માએ પૂછ્યું, “રોજ તો તમે બપોરે ભાત લઈને આવો સો આજે વેલા આવી જ્યાને કંઈ, ભાતું હવારે વેલા બનાવામાં તકલીફ તો પડતી હૈશે નંઈ…”
પેલી બાઈએ કીધું, “નારે ના બોન, મારી હાહુ બનાવી નાખશે આજે, અને અમારો નવીન્યો ભણીન્ આયો સે તો શું કામનો. આજે ઇ ભાતું લઈને આવશે. આટલું કામ તો કરી જ હકેને…”
“હારું હારું…” માએ જવાબ આપ્યો.
બપોર સુધી એકધારા વાંકા-વાંકા મગફળી વીણ્યા કરવાથી કમર બટકું બટકું થઈ રહી હતી. મોઢે હું બુકાની બાંધી રાખતો જેથી ઉનાળાનો તાપ ન લાગે, પણ એના લીધે પાછી ગરમી બહુ થતી. માથે લોટો ભરીને પાણી રેડ્યું હોય એવો પરસેવો વળ્યો હતો. માથું ઝીંથરા જેવું થઈ ગયું હતું. કોઈ કહે કે આ છોકરો કૉલેજ કરે છે તો ચોક્કસ એ મા ઉપર હસે જ. પોણા એક થયા છતાં કોઈ ખાવાનું નામ નતું લેતું. મારા પેટમાં ખેતરના કૂવા જેટલો ઊંડો ખાડો થઈ ગયો હતો. હું મનોમન પેલા છોકરાને ગાળો દેવા લાગ્યો કે આ હવે જલદી ગુડાય તો સારું. ખેડૂતબાઈ પણ બોલી, “આજે મારા લાલે બહુ મોડું કર્યું. છોકરાવને એક દાડો આવવાનું હોય ઈમાય જોર આવે. મને ઘરનો ધકો ના કરાવે તો સારું આવડો ઈ…”
ત્યાં દૂરથી મોટર સાઇકલ આવતું દેખાયું. તરત બોલ્યા, “આ મારો નવીન્યો જ આવતો લાગે છે.” હું મારા ચાસમાં ખૂબ આગળ પહોંચી ગયો હતો. માએ બૂમ પાડી, “હાલ શંભુ, ખાવાનું આવી જ્યું.” “એ આયો…” કહીને મેં છેલ્લી મુઠ્ઠી ફાંટમાં નાખી. પરસેવો, ધૂળ અને તાપના લીધે હું બુકાની બાંધેલા ડાકુ જેવો લાગતો હતો. મા, બહેન, બીજા મજૂરો અને ખેડૂત બાઈ શેઢા પર પહોંચી ગયા. હું કુંડીએ હાથપગ ધોઈને મા-બહેન જ્યાં અલગ બેઠાં હતાં ત્યાં ઊંધો ફરીને બેસી ગયો. ઠામણાં કાઢ્યાં. અમે રોટલા ઘરેથી બનાવીને લાવતા, શાક ખેડૂતો આપતા. અમારા રોટલા અમે એક કપડામાં ગોઠવ્યા. મા એક મૂળો અને થોડાક મરચાં ખેતરમાંથી વીણી લાવી હતી. એ ગોઠવ્યા. મને વાસણ આપતા કહે, “લે લઈ આય.” મને આમ નીચું વાસણ રાખીને માગવામાં બહુ શરમ આવતી. પણ મોટે ભાગે પુરુષ તરીકે આ કામ મારે જ કરવાનું થતું. મેં ત્રણેયના ઠામણાં લીધાં અને ખેડૂત ખાવા બેઠા હતા તે બાજુ ધરી દીધાં. પેલો છોકરો ઊંધો ફરીને સાંઠીકું લઈને જમીન ખોતરતો હતો. એની મા મારું ઉદાહરણ આપતી હતી, “કંઈક શીખ, પેલી બાઈનો છોકરો મજૂરી કરીને ય કૉલેજ કરે છે.” એ મૂંગા મોઢે સાંભળી રહ્યો હતો. મારા વાસણ મૂકવાનો અવાજ સાંભળીને એની મા કહે, “જા આપી દે એમને… એ તપેલું લઈને નજીક આવ્યો અને વાસણને અડકી ન જવાય એવી સાવધાનીથી વાસણમાં શાક નાખવા માંડ્યો. એ ખાવાનું પીરસવામાં મગ્ન હતો અને હું લેવામાં. અમારી બંનેની નજર એક સાથે મળી. તેનો ચહેરો જોતા જ મારી છાતીમાં ભાલો ભોંકાયો હોય એવી પીડા મને થઈ. મગફળીના ચાસમાંથી અચાનક કોઈ સાપ આવીને મને કરડી ગયો હોત ને હું મરી ગયો હોત તો સારું હતું એવું મને થવા લાગ્વું. મારા ધ્રૂજવા લાગ્યા ને વાટકો ઊંધો પડી ગયો.
“શું થ્યું શંભુડા?”
“ક-ક-કંઈ નંઈ…”
“અલ્યા નવીન્યા ધેન રાખીને આઈપને…” પેલી ખેડૂતબાઈએ છોકરાને ટપાર્યો. “તો તમે આપો લો… છણકો કરીને એ હાલતો થિયો. ક્યાં જાય છે, મારે કામ છે, કહીને તે મોટરસાઇકલને કીક મારીને જતો રહ્યો….”
હું વગર દોડ્યે ય હાંફી રહ્યો હતો. મારું મોઢું જોઈને માને ખબર પડી ગઈ કે નક્કી કંઈક થયું છે. હું વગર બોલ્યો ખાવામાં ધ્યાન આપવા લાગ્યો, પણ કેમેય કોળિયો ગળા હેઠે ઉતરતો નહોતો. મને મજા નથી કહીને હું ઊભો થઈ ગયો અને દૂર ઝાડની નીચે જઈને સૂઈ ગયો. પણ ઊંઘ આવે તો ને. દુનિયાનો અનુભવ લઈને બેઠેલી મારી મા કદાચ બધું સમજી ગઈ. એ કંઈ બોલી નહીં. વીજુડી મને ખાવા બોલાવવા ઊભી થઈ, માએ એને રોકી, કીધું, “ખઈ લે, ઈ અતારે નહીં ખાય…”
હું ઝાડ નીચે આડો પડ્યો પડ્યો ભીની આંખે વિચારતો રહ્યો. બપોર પછી કામે ચડવાનો સમય થઈ ગયો. હું વગર બોલ્યે કામે ચડ્યો. ઝડપથી મગફળી વીણી, સૌથી આગળ પહોંચી એકલો એકલો કામ કર્યા કરતો, જેથી કોઈની નજરનો સામનો ન કરવો પડે. સાંજ પડતાં પડતાં જાણે વર્ષો વીતી ગયાં.
સાંજે છૂટીને અમે ગામ પાદરના અમારા ઉતારે પહોંચ્યા. વડલાની નીચે ગાયું-ભેંસુંના પોદળા પડ્યા હતા. અમારા પાથરણાં ઉપર જાણે ગાયમાતાએ ગાર્ય કરી આપી હતી. મને બહુ ચીડ ચડી મેં જોરથી પાથરણું ઝાટક્યું અને અંદરનું છાણ ચારેબાજુ ઊડ્યું. થોડું મા પર પણ ઊડ્યું. પણ તે જરાકે ગુસ્સે ન થઈ. તેણે મારી સામે જોઈ હસીને ખંખેરી નાખ્યું. ખબર નથી, એ મારો તાગ લેવા માગતી હતી કે શું?
“શંભુ, શું થયું દીકરા,” આખરે એણે પૂછ્યું. “હું જોઉં છું બપોરનો તું બઘવાયેલો છે. ઓલો સોકરો આયો તારનો… તું…?”
“એ મારી સાથે જ ભણે છે. એક જ ક્લાસમાં. મારી જ બેન્ચ પર બેસે છે એ.”
“તો ઈ તો સારી વાત કેવાય. એમાં આમ ગભરાવાની શું?”
“ત્યાં, કોલેજની બારે, લારીએ, એ મારી સાથે બેહીને પફ, વડાપાંઉ ને દાબેલી ખાતો તો… આયાં મને ઈ હાથ અડી ના જાય એમ ઊંચું રાખીને આપતો તો….”
“જેવો દેશ તેવો વેશ, બટા, જેવી રીત તેવા રિવાજ. આંયાં ઈને આવું કર્યું, ત્યાં તો નથી કરતો ને?”
“પેલો નતો કરતો, હવે ખબર નથી….”
“હવેય કરશે, હવેય નહીં કરે બટા, ભણેલામાં આવા ભેદ ના હોય, આ બધી અભણોની અંધશ્રદ્ધાયું…”
સારું. કહીને પ્લાસ્ટિકનું ડબલું લઈને હું કુંડીએ પાણી ભરવા જતો રહ્યો ને મા-બહેન રાંધવામાં પડ્યાં.
એક સમયે મારો મિત્ર ગણાતો અત્યારે મારો શેઠ છે ને હું એનો મજૂર…. મારી ડિસમાંથી દાબેલીનો ટુકડો લઈ લેતો જણ અત્યારે મને ઊંચા હાથે આપતો હતો… હવે એ કોલેજમાં મારી સાથે પહેલાં જેવી જ દોસ્તી રાખશે ખરો? મારા મનમાં અનેક વિચારો વાવાઝોડાની જેમ વાવા લાગ્યા. પાણીનું ડબલું કુંડીમાં ડબોળ્યું, ડબડબ ડબલામાં પાણી ભરાવા લાગ્યું. એ સાથે મારા મનમાં પણ અનેક વિચારો ડબડબ કરીને ભરાઈ રહ્યા હતા.
પાછો આવીને હું વડને ટેકે બેઠો. માને કદાચ સમજાઈ ગયું હતું કે મારા મનમાંથી હજી વિચારો શમ્યા નથી.
“શંભુડા, હાલ્ય હવે ખૈ લઈ. બપોરે ય હરખું નથી ખાધું તેં…”
મને હજીયે ભૂખ નહોતી, પણ મા કંઈ વધારે ન સમજે એટલે હું પરાણે ખાવા બેઠો. પણ કોળિયો ગળા નીચે ઉતરવાનું નામ નહોતો લેતો.
જમીને સાંજે હું ગામમાં આંટો મારવા જતો. પાનના ગલ્લે થોડું ઊભું રહેતો. પણ આજે કશે જવાનો મૂડ નહોતો.
શંભુડા, હું દુકાને જતી આવું, થોડી વસ્તુ લેતી આવું. કહીને મા ગઈ. મેં ખાલી હોંકારો ભણ્યો.
જમ્યા પછી ઝાડને ટેકે બેઠો હું વિચારી રહ્યો હતો. મા દુકાનેથી પાછી આવી ત્યારે તેની સાથે નવીન પણ હતો. મારી પાસે આવીને એ બોલ્યો. અલ્યા સંભવ… સંભવ મારું કૉલેજનું નામ. હું ક્રિકેટ ખૂબ સારું રમું છું. એટલે કોલેજની જે ટીમમાં હું હોઉં એ એમ જ કહે કે, શંભુ છે તો સંભવ છે. અને મારું નામ બધાએ સંભવ પાડી દીધું. “અલ્યા સંભવ… સોરી યાર, કાલે મેં તને જોયો એ વખતે તું બઘવાઈ ગયેલો, એટલે હું કશું બોલ્યો નહીં અને હુંય થોડો અસમંજસમાં હતો. શું કહેવું સૂજતું નહોતું, એટલે ત્યાંથી તરત નીકળી ગયો, વળી બપોરે ક્રિકેટમેચ પણ રાખી હતી. એટલે રોકાય એવું નહોતું. પણ તેં તો ક્યારેય કહ્યું જ નહીં કે તું….”
મજૂરી કરું છું, બસસ્ટેન્ડોમાં સૂઈ રહું છું એમ જ ને? કટાક્ષ કરતો હોઉં એમ મેં પ્રશ્ન કર્યો.
સારું થયું, તારાં મમ્મી મળી ગયા દુકાને. થયું કે તને મળતો જાઉં. અને સાંભળ, હું કૉલેજમાં કોઈને નહીં કહું આ બનાવ વિશે.
જો કહેવા જેવો પ્રસંગ આવે અને કહીશ તો મને ખોટું નહીં લાગે.
પણ સાચું કહું સંભવ,
હું ફિક્કું હસ્યો. મનમાં થયું ક્યાં કૉલેજનો સંભવ અને ક્યાં આ શંભુડો!
મને તારા પર ગર્વ છે, તું આવી સ્થિતિમાં રહીને પણ કૉલેજમાં અવ્વલ રહી શકે છે, મારી જેવા બધી સગવડો ભોગવીને ય નથી કરી શકતા એ તું મુશ્કેલીઓમાં રહીને કરે છે.
આવી બધી વાતો કરીને તે છુટ્ટો પડ્યો. માએ કીધું, હું કહેતી હતીને? ભણતા હોય એમના મનમાં એવું કંઈ ન હોય. બધું સમજતાં હોય.
દિવાળી વેકેશન પત્યું એટલે મા અને બહેનને બસસ્ટેન્ડમાં જ છોડીને છાત્રાલય તરફ પ્રયાણ કર્યું. કૉલેજમાં ગયો. ક્લાસમાં જઈને મારી એ જ જૂની બેન્ચ પર બેઠો. હજી બધા વિદ્યાર્થીઓ આવ્યા નહોતા. અમુક છૂટા છવાયા હતા. હું નવીન, વડાપાઉં, ક્રિકેટ, મજાકમસ્તી વગેરેના વિચારોમાં ખોવાઈ ગયો. ત્યાં નવીન આવ્યો. મેં હસીને એને આવકાર્યો, તેણે સ્મિત કર્યું અને મારાથી બે બેન્ચ આગળ પલ્લવની બેન્ચ પર બેસી ગયો. રીસેસમાં મેં પૂછ્યું કેમ છો, ક્યારે આવ્યો વગેરે… તેણે બધા જ જવાબ સારી રીતે આપ્યા, પણ છતાં ન જાણે એક અદૃશ્ય પરદો મારી આંખને ખૂંચતો હતો. એક જાડ્ડો કાચ જાણે અમારી વચ્ચે મુકાઈ ગયો હોય એમ લાગતું હતું. નવીન અને મારી વચ્ચે અંતર વધતું ગયું, ધીમેધીમે હું એની માટે ફરી સંભવમાંથી ફરી શંભુ બની ગયો.

સોનાની કટકી – વાર્તા- શ્રી અનિલ ચાવડા

સોનાની કટકી
– અનિલ ચાવડા

મનિયાના મનમાં આજે કંઈક વધારે ફફડાટ જેવું લાગતું હતું. ત્રણત્રણ દિવસ પછી માંડ વરસાદે ખમૈયા કર્યા હતા. લગભગ છેલ્લા ત્રીસ વર્ષમાં ગામમાં આવો વરસાદ પડ્યો નહોતો. વરસાદે આખા પંથકમાં હાહાકાર મચાવી દીધો હતો.
મનિયાનું ખેતર ગામથી સાવ નજીક. પંદર મિનિટમાં તો છેક ખેતર પહોંચી જવાય એટલું પાસે. એના ખેતરની બરાબર ડાબી બાજુ એક વોંકળો પસાર થતો હતો. વોંકળાને લઈને સતત તેના મનમાં ઉચાટ રહ્યા કરતો હતો. વિચારોમાં અટવાતો અટવાતો ખભે કોદાળી નાખી તે ઘરેથી ખેતર જવા નીકળ્યો.
જળબંબાકર વરસાદને લીધે ગામની બહાર પણ નીકળી શકાય એમ નહોતું. પણ આજે એણે ખેતરે જવા માટે મનમાં ગાંઠ વાળી લીધી હતી. વોંકળાને કાંઠે આવીને શાંત ચિત્તે ઊભો રહ્યો. વોંકળામાં પાણીની સપાટી કંઈક વધારે જ હતી. છતાં મનિયાની ખેતરપ્રીતિએ એનામાં એક પ્રકારનું જામ ઉમેર્યું. એણે વોંકળાના પાણીમાં ઉતરવાનું શરૂ કર્યું. જરાક આઘો ગયો ત્યાં તો પાણી છેક છાતી સમાણું થઈ ગયું. એણે કોદાળી સહિત પોતોના બંને હાથ ઊંચા કરી લીધા.
પાણીમાં ઉતરતા મનિયાને જોઈને કાંઠે ઊભેલા લોકોએ બૂમાબૂમ કરી મૂકી. બધાને લાગ્યું કે હવે એ પાણીમાંથી પાછો નહીં ફરી શકે. લોકો એને પાછો બોલાવવા બૂમબરાડા કરવા લાગ્યા. પણ મનિયાને ખેતર સિવાય કંઈ જ દેખાતું નહોતું. એ વધારે અંદર ગયો. આગળ જતા એને લાગ્યું કે પાણીનું જોર ધાર્યા કરતા કંઈક વધારે જ છે. એણે પાછીપાની કરી. માંડમાંડ એ અર્ધા જીવે વોંકળામાંથી બહાર આવ્યો. કાંઠા પરના લોકો એને ઠપકો આપવા લાગ્યા.
ખભે કોદાળી નાખી એ ગામ તરફ ચાલવા લાગ્યો. પણ ઘરે ન ગયો. તળાવની પાળ પર ઊભો ઊભો ઝીણી આંખે પોતાના ખેતરની દિશામાં જોઈ રહ્યો. ત્રણ-ત્રણ દિવસ સુધી વોંકળાએ મનિયાના ખેતરની બરાબરની મહેમાનગતિ માણી હોય એવું દેખાઈ રહ્યું હતું. વોંકળાનો પ્રવાહ કયો ને મનિયાનું ખેતર કયું એ સ્પષ્ટ વરતાતું નહોતું. એનો જીવ વધારે ઉચાટે ચડ્યો. પોતાના ખેતરની દશા જોઈ એની આંખમાં ઝળઝળિયાં આવી ગયાં. આંખ સામે એનું દશ વીઘાનું રળિયામણું ખેતર ઊપસી આવ્યું, જે એણે પોતાના જીવનભરની કમાણી નાખીને આજથી લગભગ છએક વર્ષ પહેલાં ખરીદ્યું હતું. બે જ વર્ષમાં તો સખત મહેતનત મજૂરી કરીને ખેતરમાંથી સારો એવો પાક લીધેલો અને એ વખતે તે ગામમાં કેવો વટથી ચાલતો. એના પગ જમીનથી બે ઇંચ ઊંચા રહેતા. થોડાં વર્ષો પહેલાં જે લોકો મનિયો કહીને પણ નહોતા બોલાવતા એ બધા મનજીભાઈ માંડેલા. મનિયામાંથી મનજીભાઈ થવાનું એને પણ ગમતું. બે જ વર્ષમાં ગામની પડતર ગણાતી જમીન આકરી મહેનતથી ફળદ્રુપ બનાવી દીધી. લોકો મજાકમાં કહેતા કે, એમાં પાક નહીં પણ સોનું ઊગે છે સોનું! અને ઊગે કેમ નહીં? મનિયાએ આ પડતર જમીન પાછળ પોતાનો જીવ રેડ્યો હતો. એક નાનકડા કટકા જેવડા ખેતરમાંથી પણ મનિયો મોટાં ખેતર જેટલો પાક લેતો. લોકોએ ખેતરનું નામ સોનાની કટકી પાડી દીધેલું. પણ આ વખતના વરસાદે તો જાણે મનિયાનું બધું જ સોનું ધોવાઈ ગયું. એના મોભામાં પણ વોંકળા જેવો મોટો ખાડો પડી ગયો. મનજીભાઈમાંથી એ પાછો મનિયો થઈ ગયો હોય એવું એને લાગ્યું.
શરૂઆતનાં ત્રણ વર્ષ સારો પાક લીધો. પછીનાં બીજા બે વર્ષમાં પણ વધારે પડતા વરસાદને કારણે થોડુંઘણું નુકશાન વેઠવું પડેલું, પણ આ વખતના વરસાદે તો જાણે એને મૂળ સોતો ઊખાડી જ નાખ્યો. વળી આગળના વર્ષોમાં થયેલું નુકશાન પણ ચૂકવવાનું હતું. માથે વધી રહેલા દેવાનો ભાર પણ હળવો કરવાનો હતો. આ બધામાં એકમાત્ર આધાર આ ખેતર હતું. પાળ પર ઊભો ઊભો આંખ પર છાજલી કરીને એ ધોવાઈ રહેલા ખેતરને દૂરથી જોઈ રહ્યો હતો.
તેને લાગ્યું કે એનો દીકરો પૂરમાં તણાય છે. આટલાં જતનથી બાળક ઉછેર્યું એને પૂરમાં તણાવા દેવાય? એણે ફરી ખભે કોદાળી નાખી ને સીધી વોંકળા તરફ દોટ મૂકી. એ સહેજ પણ વિચારવા જ નહોતો માંગતો. એણે વોંકળામાં ઉતરવા માંડ્યું અને થોડીવારમાં તો એ વોંકળાના પાણીમાં ક્યાંય આગળ વધી ગયો. કાંઠે ઊભેલા લોકોએ ફરી એને જોયો. પણ આ વખત તો એના ચહેરા પર કંઈક વધારે પડતું જ ખુન્નસ સવાર હોય એવું લાગતું હતું. બધાને લાગ્યું કે મનિયો ગાંડો થઈ ગયો કે શું? કાંઠા પરના લોકોમાં બૂમાબૂમ થવા લાગી. તે છેક ગળા સમાણાં પાણીમાં અંદર પહોંચી ગયો હતો. વોંકળાના પાણીમાં જાણે એ પોતાનામાંથી તણાઈ જતા મનજીભાઈને પકડવા મથતો હોય એમ ફાંફાં મારતો હતો.
જ્યારે તેની આંખો ખુલી ત્યારે એ પોતાના ઘરે એક ખોયા જેવા ખાટલામાં પડ્યો હતો. એણે પથારીમાંથી ઊભા થવાનો પ્રયત્ન કર્યો પણ માથું ખૂબ ભારે ભારે લાગ્યું. શરીર તાવથી તપતું હતું. આંખ ખૂલતાની સાથે તેણે પત્નીને પૂછ્યું, ‘સોનલની મા, આપણી સોનાની કટકી…’ જશીએ એ બાજુ જોયા વિના જ ઉત્તર આપ્યો. ‘હવે મૂઈ સોનાની કટકી, ભગવાન બધું સારું કરી દેશે. તમે સાજા ના થાવ તાં હુધી ખેતર જાવાનું નામ-બામ ના લેતા તમને કાંઈક થઈ જાય તો અમારું કુણ?’ ને જશીએ રોવાનું ચાલું કર્યું.
‘મારી સોનાની કટકી વગર હવે મારું કુણ?’ મનિયો મનમાં ને મનમાં બબડ્યો.
આ ઘટના પછી લગભગ અઠવાડિયા જેવું થઈ ગયું હતું. ખેતરની આડે આવતા વોંકળાનું પાણી પણ ઊતરી ગયું હતું ને ખેતરે જવાય એવું પણ થઈ ગયું હતું, પણ જશીએ મનિયાને ખેતર જવા ન દીધો. જશી અને એની દીકરી જ ખેતરે આંટો મારવા જતાં. જશી અને સોનલ ખેતરેથી પાછા આવે ત્યારે તે છાત્રાલયમાં ભણવા મૂકેલા છોકરાની તબિયત વિશે મા પૂછે એમ મનિયો ખેતર વિશે પૂછતો. જશી મનિયાના હૃદયને બરાબર ઓળખતી. એટલે એ પણ સારી સારી વાતો કરતી. ‘બધું ઠીક થઈ ગયું છે. તાવ ઊતરે પછી જ ખેતરે જાવાનું સેં સમજ્યા?’ આવું બોલતામાં તરત જ એ કહેતો, ‘‘જાં હુદી તું મને ખેતરે નૈં જાવા દે તાં હુદી મને તાવ નહીં મટે, મારી દવા આ તાવની ટીકડિયું નૈ પણ મારી સોનાની કટકી સે સોનલની મા…’’ પણ જશી એનું કહ્યું સાંભળતી જ નહીં.
ચિડાયેલા સૂરજે જાણે વાદળને હાથ વડે આઘાં કરીને સીધો પ્રકાશ ધરતી પર ફેંકવા માંડ્યો હતો. બપોર પડવા આવી હતી. ડૂસકાંઓને વાટતી હોય એમ જશી એક પાણા પર લસણ ડૂંગણીનો મસાલો વાટી રહી હતી. એની આંખમાંથી વહી રહેલાં આંસુ લસોટાઈ રહેલાં લસણ-ડૂંગળીને લીધે હતાં કે પછી બીજા કોઈ કારણથી એ કળી શકાતું નહોતું. અચાનક સાઇકલની ઘંટડી વાગી અને ‘મનજીભાઈ તમારો કાગળ સે…’ એટલું કહીને ચાલુ સાઇકલે જ ઇસ્માઇલિયાએ કાગળિયાનો ઘરમાં ઘા કર્યો. ખોડિયારમાનું નામ લઈને મનિયો ખટલામાંથી ઊભો થયો અને કાગળ હાથમાં લેતોક બોલ્યો, ‘આ મારો હાહરો ઇસલો ના સુધર્યો તે ના જ સુધર્યો, શાંતિથી ઊભો રહીને કાગળ હાથમાં આલીને જાતો હોય તો ઇના બાપનું શું જાય છે!’
‘હશે હવે કોઈના વિશે એવું નો કે’વાય.’ જશીએ વાતને વાળી.
મનિયો ચાર ચોપડી ભણેલો એટલે જેવું તેવું વાંચતા-લખતા આવડતું. કાગળનું કવર ખોલ્યુ તો એનો જીવ અદ્ધર થઈ ગયો.
‘કુનો કાગળ સે?’ જશીએ પૂછ્યું.
મનિયાએ જાણે જશીનો અવાજ સાંભળ્યો જ નતો. એ ધારી ધારીને કાગળ જોતો રહ્યો. જશીએ ફરીથી મોટા અવાજે કહ્યું ત્યારે ‘હં.. હં.. શું કે છે?’ ત્યારે એ ભાનમાં આવ્યો. ‘જો મહિનામાં દેવું નહી ભરો તો ખેતર જપ્તે કરી લેવામાં આવશે’ જાણે મનિયાના વિચારોને જ કોઈકે જપ્ત કરી દીધા હોય એવું એને લાગવા માંડ્યું. તેનાથી હવે ન રહેવાયું.
માટલાને ફોડી નાખે એટલા જોરથી માટલામાંથી પાણીનો ગ્લાસ ભરી એકાદ બે ઘૂંટા ભર્યા ન ભર્યાને ઘરની બહાર નીકળી ગયો.
‘ક્યાં જાવ છો ?’ જશીએ ઊતાવળે ઉતાવળે જતા મનજીની પાછળ બૂમ મારી. પણ એણે ન તો પાછળ જોયું કે ન તો કંઈ જવાબ આપ્યો. “એ… ખેતર ના જાતા કૌ છું તમને… બધું સારું જ છે ખેતરમાં…” પણ મનિયો સાંભળે તો ને..
લસણ-ડૂંગળીવાળા હાથ ધોયા ન ધોયા ને જશી મનયાની પાછળ દોડી. એ શેરી વટાવીને તળાવની પાળ પાસે પહોંચવા આવ્યો હતો ત્યાં જ જશી એની સાથે થઈ ગઈ. ‘ક્યાં જાવ છો બોલો તો ખરા…’
મનિયો તળાવની પાળ પર ઊભો રહીને આંખ પર છાજલી ધરીને પોતાની વહાલસોયી દીકરી જેવી સોનાની કટકી તરફ જોઈ રહ્યો. એને ખબર હતી કે જશી એને ખોટા ખોટા દિલાસા આપે છે. એની કટકી જપ્ત થઈ જવાના વિચારથી જ મનિયાના મનમાં એક પ્રકારનો ધ્રાસકો પડ્યો હતો. કદાચ પાછળ જશી ન આવી હોત તો મનિયો જરૂર ખેતરમાં પહોંચી ગયો હોત. જશી સમજાવી મનાવી મહામહેનતે એને ઘરે લાવી.
મનિયાને હવે ગામની શેરીમાંથી કે ગામની ગલીઓમાંથી નીકળવાનું ગમતું નહોતું. દુકાનોમાં નામુ વધી ગયું હતું. જેસંગના પૈસા પણ બાર મહિનાથી અપાયા નહોતા, એનો ત્રાસ પણ સતત ચાલતો. એની મૂડી તો ઠીક પણ વ્યાજ ભરી શકાય એટલા વેતમાં પણ મનજી નહોતો. ખેતરને વધારે સુધારવા માટે લીધેલા પૈસા વરસાદ તાણી જશે એવી ખબર થોડી જ હોય?
ઘરે આવીને તે ખાટલે બેઠો અને કાનમાં ભરાવેલી બીડી હોઠ પર આવી. જશી બપોરનું રાંધવામાં પડી. આખો દિવસ વાદળને આઘાં કરીને તડકો વેર્યા પછી સૂરજ થાકીને રાતો પડી ગયો હતો. સમગ્ર સૃષ્ટિ પર કોઈ મુઠ્ઠી વડે જાણે ધીમેધીમે અંધારું ભભરાવી રહ્યું હોય એમ લાગતું હતું.
સવાર પડી. સૂરજ દાતણ પાણી કરી પૂર્વમાં આવીને નાના બાળક જેમ કેડ પર હાથ રાખીને ઊભો હોય એમ લાગતો હતો. જશી સોનલની સાથે ખેતરે જવાની તૈયારી કરી રહી હતી. મનિયો ચાપાણી કરીને ખેતરે જતા લોકોને ઈર્ષાથી જાઈ રહ્યો હતો. ખેતરે જતી વખતે જશી મનિયાને કહેતી ગયેલી કે ‘ટેમસર દવા લઈ લેજો અને ખાવાનું ખાઈ લેજો, કંઈ ચંત્યા ના કરતા, હવે તમને સારું થઈ જ્યું સે એટલે કાલથી ખેતરે આવો તો વાંધો નહિ.’ મનિયો માથે દાતરડામાં વીંટેલી પછેડી ઉપાડીને ખેતર તરફ જઈ રહેલી જશીને જોઈ રહ્યો. ઘરમાં પડ્યો પડ્યો ખેતરની દવા, કોદાળી-પાવડા વગરે તે આઘાપાછા કર્યા કરતો.
‘એય… રઘા બારો નીકળ્ય…’ અવાજ સાંભળતા જ મનિયો ફફડી ઊઠ્યો.
‘આજ તો પૈસા લઇને જઈશ કાં તો તારો જીવ લઈને… જો ભરવાનો વેતા નતો તો જખ મારવા રૂપિયા લીધા ‘તા…’ હવે જેસંગ મનિયાથી કંટાળી ગયો હતો. ‘પૈસા ના હોય તો ઘરેણાં કાઢી આપ… હાંભળે છે કે નહીં… બારો નીકળ્ય…’
જેસંગ જોર જોરથી બૂમો પાડી રહ્યો હતો. આ કાયમની રામાયણ હતી. વારંવારની ઊઘરાણી. સારું થયું કે જશી ખેતરે ગઈ તરત મનિયો ઘરને વાસીને ઘરમાં બેઠો હતો. આમ તો છેલ્લા ઘણા દિવસોથી એકલો એકલો ગુમસુમ બેસી રહેતો. એકલો એકલો સતત વિચાર્યા કરતો, પણ કાંઈ સૂજતું નહીં. બેઠોબેઠો એક કાગળ હાથમાં લઈને એની સામે જોયા કરતો. જેસંગની આ રોજરોજની બબાલથી એને પણ કંટાળો આવતો હતો. આજે એની બૂમ સાંભળી એ થથરી ઊઠ્યો… એની છાતીમાં ફાળ પડી. આ ઊઘરાણીએ જાણે એનું લોહી પણ નીચોવી લીધું હતું… વ્યાજ વધતું જતું હતું… વળી ખેતરનાં બિયારણ, મજૂરી, ખાતર, દવા વગેરેમાં પણ ઘણો ખર્ચો થઈ ગયો હતો. સામે પક્ષે ત્રણત્રણ વર્ષથી ખેતરમાં ધોવાણ થવાને કારણે કશી ઉપજ પણ નહોતી થતી. એની પાસે આપવા માટે કાંઈ જ બચ્યું નહોતું, આબરુ પણ નહીં… હવે ગામના કોઈ વ્યક્ત પાસે પૈસા માગતા પણ શરમ આવતી હતી. પત્ની અને પુત્રીનાં ઘરેણાં પણ દેવામાં જ ચાલ્યા ગયાં હતાં, એમને મોઢું બતાવવામાં પણ મનિયાને ખૂબ સંકોચ થતો હતો.
બહારથી જેસંગના બરાડા અગ્નિની જ્વાળા જેમ અંદર આવી રહ્યા હતા. મનિયાએ અંદરથી કમાડને સાંકળ મારી દીધી હતી. પણ કાન અને હૈયા પર સાંકળ ક્યાંથી મારે…? બારીબારણાં બંધ કરી દેવાને કારણે અંધકાર ઓઢીને બેઠો હોય એમ એક ખૂણામાં લપાઈ બેઠો હતો.
એને થતું કે આટલું દેવું હવે કેમનું પૂરાશે? એક આધાર હતો એ પણ પડી ભાંગ્યો… જીવનભર આમનું દેવું જ ભર્યા કરવાનું? ગામને આવું દયામણું મોઢું બતાવીને જ ગરીબડાં થઈને જીવ્યા કરવવાનું? બિચારા-બાપડા થઈ જીવવું એ મરવા બરોબર હતું. એના મનમાં રતન માએ એક દાડો કીધેલી વાત બાજની જેમ ચકરાવા લેવા લાગી, ‘કરજ અને કારજમાં જાજા ફેર નથ મનિયા…’ એનું મન જાણે ઘંટીની જેમ સેંકડો વિચારોને દળી રહ્યું હતું. માથા પર બોઝ ઉપાડ્યો હોય એવું લાગતું હતું. ભીંત પર જશી અને સોનલની પાસે તસવીરમાં મનિયો ઊભો હતો. એણે તસવીર પર બાઝી ગયેલી રજ ખંખેરી, હળવા હાથે એને ઉતારી અને જૂના જર્જરિત ફોટાને છાતીએ ચાંપી બાળકની જેમ પોક મૂકીને રડવાની ઇચ્છા થઈ ગઈ. પણ અત્યારે ઊંચા અવાજે રડવું પણ પોષાય તેમ નહોતું. બહાર જેસંગ એનો અવાજ સાંભળી જાય તો બારણા તોડીને ઘરમાં આવે એ હદે ગુસ્સામાં બૂમો પાડી રહ્યો હતો. આજે એને એક સાથે બે વિરોધાભાસી મનિયા જોવા મળ્યા. એક ફોટામાં ઊભો ઊભો સપરિવાર હળવું સ્મિત વેરી રહ્યો હતો, બીજો ફોટાને છાતીએ ચાંપી મૂંગું મૂંગુ રડી રહ્યો હતો. ફોટા પાસે પોતાના કોઈ ગુનાની માફી માગતો હોય એમ બોલ્યા કરતો હતો. “મને માફ કરી દેજે સોનલની મા, મને માફ કરી દેજે…” એના પરિવારે એના દેવાનો ભોગ બનવું પડશે એ વિચારે એનો જીવ અદ્ધર થઈ જતો હતો. વળી સોનલ પણ દિવસે દિવસે યુવાન થતી જતી હતી. આવા દેવાદાર બાપની દીકરી સાથે લગ્ન પણ કોણ કરે? સમાજમાં મારી આબરૂનું શું? બધું જ તણાઈ ગયું છે તો મને શું કામ બાકી રાખ્યો? મનિયાના મનમાં રતનમાંનું વાક્ય ફરી સમડીની જેમ ચકરાવા લેવા લાગ્યું, ‘‘કરજ અને કારજમાં જાજા ફેર નથ મનિયા….’’
જેસંગ બહાર બૂમો પાડી પાડીને કંટાળી ગયો હતો, એનો ગુસ્સો સાતમા આસમાને પહોંચ્યો હતો. જો અત્યારે મનિયો એને મળ્યો હોત તો એણે એનો ટોટો જ પીસી નાખ્યો હોત. કાનના પડદા ટૂટી જાય એવી ગાળો બોલીને છેવટે એ ચાલ્યો ગયો.
સૂરજ પર કપાસ પર છાટવાની દવાનો ફૂવારો પડી ગયો હોય એમ ઝાંખો પડી ગયો હતો. વાદળાંઓ કોઈના બેસણામાં બેઠાં હોય એમ ક્ષિતિજને એક ખૂણે શાંત થઈ પડ્યાં હતાં. બધા લોકો ખેતર તરફથી ઘર તરફ પોતપોતાનો થાક લઈને પાછા ફરી રહ્યા હતા. જશી વિચારતી હતી કે હજી થોડા દિવસ એમને ખેતર ન આવવા દેવામાં જ ભલાઈ છે, એ મનિયાનું મન સારી પેઠે ઓળખતી હતી. કોકે તેને કીધું કે અલી બાઈ, હવે તો ખેતરની લોન સરકાર માફ કરી દેવાની છે. આટલા વરસાદમાં દેવું વધી ગિયું હોય એમને સરકાર રાહત આલે સે. ફોરમ ભરી દેજો તમે. ખેતરેથી ઘરે આવતા જશી પંચાયતમાં જઈને ફોર્મ પણ લેતી આવેલી. તેને થયું કે આ ફોરમ જોઈને એમને ટાઢક થશે. કાલથી એમને ય ખેતર હારે લઈ જઈશું. વિચારોમાં ને વિચારોમાં ક્યારે ઘર આવી ગયું એની એને ખબર જ ન રહી. સોનલ બેનપણીઓ સાથે પાછળ રહી ગઈ હતી. જશીએ રોજની જેમ આવીને થાકનો હાશકારો ખાતાં બારણું ખોલ્યું તો એની આંખો આકાશ જેટલી પહોળી થઈ ગઈ. ઝાડા ઊલટીમાં ફીણફીણ થઈને નિર્જિવ મનિયો ઘરની વચોવચ પડ્યો હતો. બાજુમાં કપાસ પર છાંટવાની દવાની શીશી પડી હતી!