“વાર્તાનો વૈભવ” – વાત્રકને કાંઠે – પન્નાલાલ પટેલ


વાત્રકને કાંઠે – પન્નાલાલ પટેલ

સંધ્યાએ આભલાંને આજ ગેરુઆ રંગથી આખાય રંગી નાખ્યાં હતાં. ઘરે પડીને વહેતાં વાત્રક નદીના આસમાની નીર લાવા સરખાં બની રહ્યાં. જમણા કાંઠે ઉપર આવેલી પેલી ટેકરી ઉપરના એકલા ઘરનાં નળિયાં ઉપર સોનેરી ઢોળ ચડ્યો. પેલી બાજુની તળેટીમાં ઊડતી ગોરજનું પણ ઘડીભર માટે ગુલાલ બની ગયું. અરે, કારતક મહિનાની ટાઢને પણ આજની સંધ્યાએ જાણે ફુલગુલાબી બનાવી દીધી.

ટેકરી ઉપરના પેલા ઘર આગળનાં ઢોર-બકરાંના ભાંભરવાનો કલશોર મચી રહ્યો, પણ એય ઘડીભર માટે. ઢોર-બકરાંનાં ભાંભરવાનો કલશોર મચી રહ્યો, પણ એય ઘડીભર માટે. ઢોર કોઢમાં બંધાયાં ને બકરાંનેય અઠાવીસેકની એક યુવાન બાઈએ ચોપાડના કોઢિયામાં પૂરી દીધાં. કમાડિયું વાસીને એ પીઠ ફેરવે છે ત્યાં જ નજર ચણા વાવેલા ખેતરની પેલી પાર નદીકાંઠા ઉપર જઈ પડી.

એક નાનકડી તાપણી પોતાનો પ્રકાશ પાથરવાના ફાંફાં મારતી હોય, એમ બળવા લાગી હતી. કાળી ભમ્મર દાઢી-મૂછ, થોભિયાં કરતાં કંઈક લાંબી એવી જટા અને ગળે ગાંઠ પાડી અડધું પહેરેલું – ને અડધું ઓઢેલું ગેરુઆ રંગનું ધોતિયું વગેરે સાધુની નિશાનીઓવાળા બે માણસોમાંથી એક ઘડા જેવડું તુંબડું ભરીને લંગડાતો કાંઠો ચડી રહ્યો હતો. બીજો તાપણીની બાજુમાં ચીપિયો ખોસવાનો પ્રયત્ન કરી રહ્યો હતો; તો વળી પેલો તાપણીએ જાડાં લાકડાં અડાવતો હતો.

“શું તાકી રહી છે, નવલ? આ પેલી ગાય ભાંભરે છે ને?” ચોપાડના ખૂણા ઠારી રહેલી ડોશીએ કહ્યું. પણ પછી તે એય પેલા કાંઠા તરફ સાધુઓને તાકવા લાગી.

“બીજું તો કાંઈ નંઈ માસી, પણ આ પીટ્યાને અહીં ક્યાં ધૂણી ધખાવવાનું સૂઝ્યું હશે?” નવલની વાણીમાં ભલે હળવાશ હતી – સહજ ભાવ હતો, બાકી કાંઠા તરફ મંડાઈ રહેલી એ આસમાની આંખોમાં ને ભીના વાન પર તો ભારોભાર ગંભીરતા હતી, પ્રતિક્ષણે વધતી જતી હતી.

“હશે, આપણે શું? ઘો મરવાની થાય એટલે વાઘરીવાડે જાય. પોર પેલો એક મદારી તો પકડાઈ ગયો છે અહીંથી. ત્યારે આ પીટ્યા જાણતા નંઈ હોય? સરકારનો ડોળો તો આ ત્રણ વરસથી દિનરાત આ ઘર ઉપર મંડાયેલો જ છે…”

નવલનું ધ્યાન માસીના બોલવા તરફ હોત તો એને કદાચ હસવું આવત – ‘આ બિચારી પરદેશી શું જાણે કે આ ઘરનો માણસ, મુખીના દીકરાનું ખૂન કરીને ત્રણ વરસ ઉપર ભાગેલો છે!’

પ્ણ નવલનું ધ્યાન અત્યારે તો પેલા બે જણાંની આસપાસ જ હતું, આંગણાંમાંથી પોદળા ભરતી હતી તેય યંત્રવત્. માસીનો બડબડાટ ચાલુ જ હતો- ‘એય મૂઓ છટક્યો એ તો છટક્યો પણ પકડાઈ જતો હોય તો આવા બાપડા કોક તો ફંદામાં ન પડે! સામાવાળું (નવલ)ય ક્યાં લગી વાટ જોતું બેસી રે’શે, એટલુંય નંઈ જાણતો હોય?’

માસીની વાત ઘણીયવાર અસંગત લાગતી અથવા તો ઊલટીસૂલટી થયા કરતી. ખાણ ભરેલું એક ટોપલું ઉપાડતાં એમણે નવલને કીધું – “લે આ ટોપલું ચાંદરી (ભેંસ)ને મેલ, હેંડ!” ને જતાં જતાં ઉમેર્યું, “એવા તો પીટ્યા ઘણા ભટક્યા કરે છે ધુતારા!”

નવલને કે’વું હતુંઃ ‘પણ આ લોક તો આપણા ઘરની વાત કરતા હોય એમ લાગે છે, માસી. જો ને બીડી પીવા બેઠા છે એ ય આ પા મોઢાં કરીને..!’ પણ માસી આગળ આજ આ વાત કરવાની ન તો હિંમત હતી કે નતો અર્થ હતો.

નવલ ખાણનું ટોપલું કોઢમાં મૂકી આવી, કંઈ સૂઝ ન પડતાં વળી પાછી ચોપાડની ધાર પર જઈ બેઠી. અલબત્ત, હાથમાં કામના બહાના તરીકે એક તૂટેલા દામણનો સાંધો થઈ રહ્યો હતો. આંખો તો એની નદી તરફ જ હતી. એક વાર વળી એમ પણ થયું- ‘માસા આવ્યા હોત તોય ખબર કઢાવત.. આટાઅટલી ધરતી પડી છે, સામે કાંઠે જ માતાજીનું મંદિર છે ને આખું ગામ ક્યાં નથી? ત્યારે એ બધું મેલીને આંઈ મારી છાતી સામે ધૂણી ધખાવવાનું કાંઈ કારણ? કે, પછી પીટ્યા પેલા રજવાળામાંના (જાસૂસ) જ છે?’

આમ મનોમન તાણાવાણા અટવાતી હતી એટલામાં તો ઢોર-બકરાંને સેર ચઢાવી – ઘર તરફ વાળી – બળદોને શેઢે ચરાવવા રહેલા પચાસેક વર્ષના માસાય, ઘોડીઓ સરખા બે બળદ સાથે આવી લાગ્યા. લાગલું જ નવલે ધ્યાન દોર્યું – “જુઓ ને માસા, કો’કે ધામા નાખ્યા છે એ?”

પરંતુ માસા યે પણ કાંઈ ધ્યાન ન આપ્યુંઃ ‘છો ને નાંખે, આપણે શું ખાવા માંગે છે?’ કહી બળદોની પાછળ-પાછળ ઘરમાં ચાલતા થયા.

નવલનેય પોતાને માટે આજે નવાઈ લાગવા માંડી; શા માટે આ ક્ષણે પોતે આજ પે’લા અવિચારી ખૂની માણસને ઝ્ંખી રહી છે, ને તેય ત્રણ વરસે જતી?….. ને, એ તો ઠીક, પણ આઠેક વરસ ઉપર રિસાઈને તજી ગયેલા પેલા પ્રથમવારના અભાગી પતિનેય એ ઊંડે, ઊંડે યાદ કરી રહી હતી. કોઈ દિવસ નંઈ ને આજે જ પેલા બે જણને જોતાં બેઉ પતિ એને સાથે યાદ આવી રહ્યા હતા, પેલો સાજો એ પ્રથમ વારનો અને લંગડો એ ખૂની, એ બીજી વારનો એવું એની પણ જાણ બહાર એના અતલ ઉરે ગોઠવાઈ ચૂક્યું હતું.

એ જામતા અંધારામાં પેલા બે જણને આ તરફ આવતા જોયા. એ ઊભી થઈ ગઈ. બારણા આગળ થંભી ન થંભી ને ઘરમાં જ ચાલી ગઈ. કોણ જાણે કેમ પણ નવલને અઠ્ઠાવીસની ઉંમરમાં આ જ પહેલી જ વાર ડર જેવું લાગ્યું. જ્યારે ક્ષોભનો તો પાર ન હતો. ઘરમાં જઈ એણે પેલા હઠીલા હૈયાને કહ્યું પણ ખરું : ‘પેલા તો બે ય જણ સાજા સારા ને છોકરા જેવા હતા, જ્યારે આ તો- ભાળતી નથી એમાં એક તો લંગડો છે? ને પેલો ય પાતળો હતો ત્યારે આ તો કોઠીના ફેરે (જાડો) તો છે?’

માસા-માસી એક તરફ નવલના વાલીપદે હતા તો બીજી બાજુ એનાં આશ્રિત પણ હતાં. બાપમરી જતા એકલી પડેલી નવલને આવા કોઈની જરૃર ઊભી થઈ, જ્યારે પેલાંને ચાર વહુઓમાંથી એકે ય સંઘરતી ન હતી અને એટલે જ આ અનાથ થઈ પડેલાં ડોસા-ડોસી એની ઇચ્છાને સદાય માન આપતાં. કોઈ વાતની સલાહ આપતાં- દાખલા તરીકે નાતરું કરી લેવાની – તે ય એને રાજીમાં જોઈને જ.

પરંતુ આજ ઘરની ધણિયાણી ખુદ નવલ જ એમનાથી ડરી રહી હતી, તેમાં ય માસીથી તો ખાસ. સેડ કાઢી રહેલા માસીએ વિના કારણ ઘરમાં આઘાપાછી કરી રહેલી નવલને ભાનમાં આણી : ‘શું કરે છે તે અંધારામાં બુન તું? દીવો તો કર બાળ?’ નવલે દીવો સળગાવી, કોઢ તથા મોવડ* (મોવડ =  ઘરમાં બારણા આસપાસ બેસવા- સૂવાનોભાગ) વચ્ચે આવેલી ઢીંચણભરની ઓટલી ઉપર મૂક્યો. અંદરથી ચોખા લાવીને ઝાટકવા વળી બારણાની બાજુમાં આવેલા ચૂલા આગળ બેસી લાકડાંના અજવાળે વીણવા લાગી.

ગોરસામાં દૂધ પાડવા જતાં માસીને કહેવાનું મન તો થયું, ‘લાકડાં
ના અજવાળે તો કોઈ વળી ચોખા વીણતું હશે, બુન?’ પરંતુ આવું કંઈ ન કહેતાં એમણે ચોખ્ખી જ વાત કરી : ‘ઓરી દે ને બૂન, પાટૂડામાં!’ અને બહાર ભસી રહેલા કૂતરા તરફ ચીઢને વાળી રહ્યા : ‘આ મૂઆ કૂતરાને ય ભસભસનો જ વહેવાર છે!’ લાડકી નવલ એના અસલ મિજાજમાં હોત તો જરૃર કહેત : ‘ત્યારે તું ય ક્યાં ઓછું બોલે છે, માસી ? ચોર-લફંગા દા’ડે તારાથી બીએ છે ને રાતે આ કૂતરાથી!-‘

પરંતુ નવલ અત્યારે ધ્યાનધારી જોગી જેટલી જ બેધ્યાન હતી. નદીના કાંઠા રણકાવતા કૂતરાનું ભસવું સુદ્ધાં એના ખ્યાલ બહાર હતું. પાટૂડામાં ચોખા ઓરતી નવલને કાને- બલકે હૈયા ઉપર જ સીધા, આંગણાના પથ્થરો પર પડતા ડંગુરાના અવાજ ઊઠયા. એક જણના જોડા ખખડતા પારખ્યા, તો વિના જોયે જ લંગડા સાધુને એણે જોડા વગરનો કળી કાઢ્યો. પહેલાનો અવાજ આવ્યો : ‘જય સીતારામ, કાકા.’

એકાએક નવલનો અંતરાત્મા બોલી ઊઠયો : ‘એક તો એ જ છે. એનો જ સાદ છે!’ બારણાથી બે ખાટલાવા છેટે આવેલા તાપણામાં દેવતા સળગાવતા માસાએ આવકાર આપ્યો : ‘આવો મહારાજ! બેસો એ ખાટલા પર!’ પહેલા સાધુએ ખાટલાને ઉઠાવી પેલી બાજુએ મૂક્યો – તાપણા તથા બારણા તરફ મોં રહે એ રીતે. જવાબમાં બબડયો : ‘અહીં એક પા જ ઠીક રે’શે!’ લંગડાએ પણ પાંગેથ તરફ જમાવ્યું.

સામી બાજુ બકરાના કોઢિયાની આડે બાંધેલા કૂતરાએ ભસવું છોડીને ઘુરઘુરાટ શરૃ કર્યો. માસીનો બબડાટ પણ ઘરની અંદર ચાલુ થઈ ગયો હતો : ‘હરીફરીને એક સીતારામ જ આવડયું છે. બસ, પારકાના જીવતર પર જીવવું ને ફર્યા કરવું !…’

પાટૂડા નીચે હદ ઉપરાંતનાં લાકડાં ખોસી રહેલી નવલના કાન તો બહાર જ જડાઈ ગયા હતાં. પેલા બેમાંથી એક (જેને નવલ પહેલીવારના પતિ તરીકે માની રહી હતી) માસાને સવાલ પૂછતો હતો : ‘કેટલા દીકરા છે?’ ‘ચાર દીકરામાંથી એકે ય અહીં નથી ?’ ‘એકે વહુ નથી સંઘરતી?’, ‘ડોસા- ડોસી બેય ને?…’ ‘આ ઘરની માલકણ તમારે ભાણી થાય?’, ‘બાઇ એકલી જ છે?’ બારણામાં રહી બિલાડીને જેમ ડોળા ઘૂરકાવી રહેલાં માસીથી બોલ્યા વગર ન રહેવાયું. ‘એ બધું તમારે પૂછવાનું કાંઈ કારણ, બાવાજી?’ કહેતાં કેડે હાથ દઈ પેલા સાધુ સામે જઈ ખડાં થઈ ગયાં.
‘કારણ તો માડી, બીજું કાંઈ નંઈ પ…ણ… પ…ણ, સંસારી સાથે બીજી વાતે ય શી કરવી?’ બની શકે એટલી મીઠાશ વાપરતાં સાધુએ કહ્યું.

ગુસ્સાને દબાવી રહેલાં માસીનો ઇરાદો તો હતો આરોહ તરફ જવાનો, પરંતુ પા ઘડીની વાતમાં તો બાવાએ એમને અવરોહ તરફ વાળી દીધાં… ને પછી તો એ પોતે જ તાપણા આગળ બેસીના વાત કરવા લાગ્યાં : ‘બળ્યા અવતાર ને બળ્યો આ સંસારે ય. બાવાજી! મારી પીટયા ભગવાનના ઘેરેય સો મણ તેલે અંધારું છે કે શું તે -‘ અને બે કમાડ વચ્ચે અંધારાનો લાભ લઈ તરઘટ ઉપર આવી બેઠેલી નવલ તરફ હાથ કરતાં આગળ બોલ્યાં : ‘આ અમારે નવલ! પાંચ ભાઈઓના મોત ઉપર એ એકલી જ જીવતી રહી છે.

મા ય નાની મેલીને મરી ગઈ. અધૂરામાં પૂરો બાપેય એવો મળ્યો કે આખી ‘પચ્ચીસી’થી વેર બાંધ્યું. પછી તમે જ કો’ બાવાજી! ગોળ બા’રનો જ વર ખોળવો પડે ને? ને ઘર જમાઈ રે’વા આવેય કુણ? કાં તો આવે છટેલ- દંડેલ કે કોક આવે હલકા ઘરનો.’ આંખો ફાડી ક્ષણભર તાકી રહ્યા પછી ઉમેર્યું :’ને એમ જ થયું. બાઇના કપાળે પે’લો જ વર છટેલ મળ્યો.’ ‘કેમ છટેલ. માડી?’ પહેલા સાધુને પૂછવું જ પડયું.

‘કેમ તે ન મળે બાપિતામાં મા કે બાપ. કે’છે મામાને ઘેર રે’તો તો. એમાંથી મારી દીકરી કે’તી’તી એમ કોક મેળામાં આ મારી નવલને એણે ભાળી ને…’ એકાએક ડોશીનાં ભવાં તંગ થઈ ઊઠયાં : ‘મારો પીટયો છોગાળો !’ એની આખી ય ‘બેતાળી’ પડતી મેલી અહીં ‘પચ્ચીસી’માં આવી ઘરજમાઈ રહ્યો ! હવે તમે જ કો’ બાવજી! છટેલ વગર બીજો કોઈ રહી પડે આમ? એમાં વાળી કામના કૂડા ને વાતોના રૃડા.

તમે તો જાણો છો, અમારે ખેડૂતોને તો દનનો દોઢ શેર પરસેવો પાડવો પડે ! પછી ઠાકોરના જેટલી સાહ્યબી ફેરવનાર અમારા બનેવીથી દીઠું ય જાય? ને પરવડે ય ખરું? એમને રૃપિયાનું દન ઊગે અફીણ ખાવા જોઈતું! એટલે સસરા- જમાઈને ઘડીભર ઊભા રહેય બને નંઈ. ને એમ કરતાં એક દન બેયને જામી પડી. સસરાએ હાથ પકડયો ને જમાઈય તુ- તુંકારે આવી ગયો. એમાંથી પીટયાને છડીછોટ લાગી તે રાતે પરભાર્યો જ ઝાકળિયેથી હેંડતો થયો. મામાને ઘરે ય ભાળ કરાવી પણ હોય તો મળે ને? પીટયો જાણે ધરતી જ ઊતરી પડયો.’
પહેલા સાધુએ એક ભારે શ્વાસ લીધો; જ્યારે લંગડો કંઈક ખુન્નસભરી આંખે એમને તાકી રહ્યો. ભાન ભૂલ્યો હોય તેમ બબડી ઊઠયો : ‘એણે જ તો આ બધા ખેલ કરાવ્યા!’

‘બાવાજી… મારો!’ મોકાસર ટાપસી પૂરતાં ખુશ થઈ ઊઠેલી ડોશીએ એની સામે મીઠી એવી એક નજર પણ નાંખી લીધી. જ્યારે પહેલા સાધુએ એને કોણી મારી અણગમો વ્યક્ત કર્યો – ભાનમાં આણ્યો. ડોશી પોતાની ધૂનમાં હતાં, ‘તોય બાપમારી’* (* બાપમારી =  વહાલભર્યું વિશેષણ છે.) નવલે તો આજ આવે, કાલ આવશે એમ કરીને ચાર વરસ વાટ જોઈ.’

અને સ્વગત બોલતાં હોય તેમ ડોકું ધુણાવતાં આગળ બોલ્યાં : ‘થાકીને છેવટે એક બીજો વો’ર્યો, પણ એ ય પીટયો રખડેલ ને ગોળ બા’રનો. પેલા મૂઆનો કાંક સગોય થતો’તો. કે’ છે કોક વાત કરતું’તં કે સાત તો એને ભાઈ છે ને ડોસા- ડોસીય હજી જીવે છે પણ મિજાજનો એવો કે ઘરમાં ભાઈઓથી કાંક લડાઈ થઈ, ને ને નીકળી ગયો ઘર બા’રો, ફરતા ફરતા ગરો (ગ્રહ) જ એને અહીં તાણી લાવ્યા હશે ને? નકર ક્યાં અહીં ભાગિયો રે’વા ને ક્યાં પેલા ડોસાનું મન રંગવા (રીઝવા)! બીજે વરસે તો ભાગિયામાંથી ઘરજમાઈ થઈ બેઠો.

‘એને તો મીંય એક ફેરા ભાળેલો!’ ડોશીના ચહેરા પર થોડોક આનંદ પથરાયો. ‘કામને તો દીઠું કે જાણે લીધું છે. રાખશ પેઠે ખાઈ જ જાય જાણે. ને જીભ જુઓ તો ટૂંકી પાછી. બે ફરા બોલાવો ત્યારે એક ફરા બોલે. પછી તમે જ કો ડોસાને ગમી જ જાય ને?’ ‘હાસ્તો.’ પહેલા સાધુએ હુંકારો ભણ્યો પણ નિ:શ્વાસ સાથે.

ડોશી એમની ધૂનમાં હતા, ‘ને  નવલને તો કોઈ ટૂંટિયા સાથે પૈણાવો ભલે! એ ભલી, એનું કામ ભલું ને અફીણી બાપની ચાકરી ભલી. બે જમાઈ વો’ર્યા પણ એક્કેયની સાથે એક જરા સરખું ય કે’છે નથી ચડીભડી’ ડોસીનો અવાજ ઢીલો પડવા માંડયો. ‘પણ પીટયો ભગવાન જ હાથ ધોઈને એમની પાછળ પડયો’તો. આટઆટલાં શાણપણેય એને સુખી થવા ન દીધી! નકર વળી…’ને પછી તો શબ્દોને બદલે નર્યું રુદન જ વહી રહ્યું.

માસા પણ આંખો લૂછવા વળ્યા. જ્યારે કમાડ અઢેલીને બેઠેલી નવલની આંખો તો ક્યારની ય ટપકી રહી હતી. કોઈએ જોયું હોત તો લંગડા સાધુની આંખો ય આંસુભરી માલૂમ પડત. વાત કઢાવનાર સાધુ પણ બેચેન હતો. ‘હા, પછી વાત તો પૂરી કરો, મા?’

‘પૂરી ને અધૂરી, બાપા!’ બબડી. ભારે શ્વાસ લઈ વળી શરુ કર્યું : ‘આ સામા ગામના મુખીને ને ડોસાને બાપ માર્યા વેર જતાં’તાં. એટલે જ તો વીસ વરસથી આ વગડો વેઠી રહ્યા’તાં ને? પણ તો ય – એ પીટયા મુખીના દીકરાને ગરોએ ઘેર્યો હશે તે ત્રીજા ચોમાસા પર ભર્યા મેળામાં નવલની કાંક લખણી (છેડતી) કરી.’ ડોશીએ એક જોરથી શ્વાસ લઈ જરીપુરાણી ધમણમાં હવા ભરી, ‘ને કે’છે કે વાત જાણીને ડોસાએ છાતીએ ગડદા ઘાલ્યા ને પછી તો એ રાતે મરેલા દીકરાને યાદ કરી કરીને ડોસાએ એવા તો વલાપ કર્યા કે- આજેય એ સાંળનારા કે’છે કે, ‘કણકણ કરતો વરસાદ વરસતો’તો ને એ અંધારી રાતે ડોસાનું રોવું (રુદન) એવું લાગતું જાણે સામા કાંઠાનો વગડો જ ન વલપતો હોય! ને ભાઈઓના ઓરતા લાવતી નવલેય- કે’છે, નવલી નો’તી રોતી, અમને તો લાગતું’તું જાણ કાંઠા ભરીને વે’તી વાત્રક વલાપતી’તી!’

ડોશી વળી પાછાં સ્વગતની જેમ ડોકું હલાવી રહ્યાં – ‘બોલ્યાં : ‘એવું હશે ત્યારે જ પેલા જમાઈનો- પારકા જણ્યાનો માંહ્યો કોપ્યો હશે ને? કે’છે કે ખેતરે સૂવા ગયો’ તો એ માળેથી બારોબાર ઊપડયો ને અંધકોપ રાતમાં નદીનાં પાણીને ય એણે ન ગણકાર્યા ને કે’છે માળે સૂતેલા પેલા વેરવાઈને જગાડીને ઝટકાવી નાંખ્યો. ઘેર આવીને ડૂસકાં ખાતા સસરા આગળ વધામણી ખાવા માંડયો. પણ એટલામાં તો કે’છે નવલે એના મોઢા આડે હાથ દઈને પાછે પગલે વગડાની વાટે જ વાળી દીધો ને- કહ્યું જ હશે તો. ‘જીવતો રહીશ તો ભદ્દર પામીશ.’ એ વેળાથી ગયો છે તે આજની ઘડીને કાલનો દન!’

નિ:શ્વાસ નાખતા ઉમેર્યું : ‘આજકાલ કરતાં તો ત્રણ ત્રણ વરસનાં વા’ણાં વાયાં, બાવાજી! નથી પેલા ભાગેડુનું કાંઈ થતું કે નથી નવલ ઘર માંડવાનું ગણકારતી ને -‘ વચ્ચે જ નવલનો અકળાયેલો અવાજ આવ્યો : ‘અડધી રાત તો થઈ, ત્યારે ખાશો ક્યારે માસી?’ અને આછી ભડક સાથે ઊભાં થઈ ગયેલા માસીને ઘરમાં આવવા દઈ કહ્યું : ‘આલો એમને શેર ચોખા આલવા હોય તો ને કાઢી દો અહીંથી.’

પરંતુ સાધુ ઠંડા હતા. ચોખા મળવા છતાં ય ઊઠવાની દાનત નહોતા કરતા. નવલે માસાને ય ખાવા માટે ઘરમાં બોલાવી લીધાં. તોય પેલા ‘એદી’ (આળસુ) લોક ન ઉઠયા.’અમારે તને કાંક વાત કે’વી છે, પૂછવું છે થોડુંક…’ ખુશ થઈ ઊઠેલા પહેલા સાધુએ કહ્યું. તાપણાને અજવાળે ધૂપછાંવ થઈ રહેલી નવલની આંખ શું આંખ મેળવવા એ મથી રહ્યો હતો.

જ્યારે લંગડા સાધુની ચંચળ થઈ ઉઠેલી આંખો નવલની દેહલતાને જ માપી રહી હતી. કહેવા જતો હતો, ‘પણ તું પેટ ભરીને ખાય છે કે નંઈ? જો તો ખરી, કેટલી બધી ઓસમાઈ ગઈ છે!’ ને પૂછ્યું : ‘એ પહેલાં તું એટલું કે’ને – તીં અમને ઓળખી લીધા છે કે’ એ ભોળા, ભલા ને અબુધ અવાજ તરફ વળતી નવલની આંખોમાં સ્નેહનો એક ઊભોરો ઊઠયો ન ઊઠયો ને શમી ગયો. કંઈક દયાભરી, દુ:ખભરી નજરે તાકતા એણે એને સવાલ કર્યો : ‘હા, પણ આ પગ ક્યાં ખોયો?’

‘એ તો ખોયો-‘ એને ઉતાવળ હતી પોતાના સવાલ માટેની અને કહી નાખ્યું : ‘પેલી ગોજારી રાતે નાસતાં નાસતાં. પણ તું તારી વાત -‘ નવલ ક્રૂર બની – પોતાના ઉપર જ નહિ, સામાં બે હૈયાં ઉપરે ય! ને દાતરડું ચલાવતી હોય એમ ‘કરપ’ કરતાંકને સ્નેહીજનના સવાલને કાપી નાખ્યો : ‘એ બધું રે’વા દઈને, એક ફેરા તમે ઊઠો અહીંથી; મારું કહ્યું માનો તો ધૂણી ઉપર ગયા વગર પરભાર્યા જ અહીંથી -‘ અને લંગડા સાધુ તરફ તાકતા ધીમેથી ઉમેર્યું : ‘અહીં તો આ ઝાડવાં ય રાજના ચાડિયાં છે માટે…’ વાક્ય અઘૂરું મૂકી પહેલી શિખામણ એણે પોતે જ લીધી. બારણા તરફ પગ ઉપાડયો. જતાં જતાં ય હાથને ઇશારે કહી રહી હતી : ‘ઊઠો, ઊઠો હેંડવા માંડો…’

પહેલો સાધુ ફાળ સાથે ઊભો થઈ ગયો. ‘પણ… પણ અમે તો મરવા માટે જ આવ્યા છીએ. એક થોડુંક અમારે તને પૂછવું…’ લંગડો સાધુ એની સામે ઘૂરક્યો : ‘અરે તું ય ભલો આદમી છે ને? એ શું એમાં કે’વાની છે. તું તારે હું કહું છું એમ જ…’ અને એ તો લપ ટાળવા કે પછી ‘શું હશે’ એ જાણવા ગમે તેમ પણ નવલ એકદમ પાછી ફરી. છેક ખાટલા  પાસે આવી ખડી થઈ ગઈ : ‘લો  પૂછી લો પૂછવું હોય એ.’

સાધુ તો, સાચે જ ગભરાઈ પડયો. આ  કંઈ રૃપિયા- પાઈની વાત ન હતી કે પટ દેતોકને  હિસાબ કરવા  માંડે અને  એટલે જ  તો એ  લોચા વાળવા લાગ્યો : ‘પૂછવાનું તો એમ કે…તું જરા થરથાએ (નિરાંતે)- બેસે તો…’ લંગડા માટે ય આ ગલ્લાંતલ્લાં અસહ્ય થઈ પડયા. બોલી ઊઠયો : ‘એમ લોચા વાળ્યા વગર-‘ અને સામે જોતી નવલને પોતાની વાત જ પૂછી રહ્યો, ‘મારું કે’વું એમ કે આ અહીં રહે ને હું -‘

નવલ  અકળાઈ  ઊઠી,  ‘અરે  રા…મ ?  તમે  કે  એ,  ગમે તે રે’શે તો ય પોલીસવાળો એને પકડી જ લઈ જવાનો. રામાયણ  તો એ થઈ છે કે તમને – સિપાઈ તો ઘણી વાત – પણ ગામનું ય કોઈ  નથી ઓળખતું. ને એટલે જ છીંડે ચડયો એ જ ચોર, માટે હું તમને હાથ જોડું-‘ અને સાચે જ નવલે હાથ જોડયા. પેલા પહેલા સામેય જોઈ ઉમેર્યું : ‘ઊઠીને હેંડવા જ…’ ‘અરે પણ હું  કહું છું શું?

પોલીસમાં જઈને  પકડાઈ જવાની તો હું વાત કરું છું.પછી આને કુણ -‘ પહેલાએ નવલ સામે જોઈ લાગલી જ લંગડાની વાત કાપી : ‘એમ નઈ. આ લંગડો થઈ ગયો છે એટલે એને કોઈ ઓળખવાનું ય  નથી ને પૂછવાનું ય નથી. માટે હું જ પોલીસમાં ગુનેગાર થઈને -‘લંગડો એની ધૂનમાં હતો. બલકે અકળામણના  વંટોળમાં હતો ને પોતાની જ વાત ચાલી રહી હોય એ રીતે નવલને કરગરી રહ્યો :’સાચી વાત છે! બબ્બે ધણીએ ય આ વનવગડામાં તું એકલી? માટે -”રહી જ જા તું.’ કહેતા પહેલો ખડો થઈ ગયો. ‘અત્યારે જ હું થાણામાં…’ લંગડો તો આ સાંભળી  ચિડાઈ જ ઊઠયો : ‘એ તો તું વાત  જ ભૂલી જા – ખૂન મેં કર્યું ને પકડાય તું? એ તો સમણે ય નથી થવાનું.’

નવલનું મગજ અસ્તવ્યસ્ત તો હતું જ.  એમાં આ લોકોએ વળી સાધુવાળી ચલાવી – જીદ આદરી. એ અત્યંત અકળાઈ ઊઠી. અને ‘કૂટો ત્યારે માથાં’ આવું કંઈક બબડતી રડતી, જાણે ભાંગી પડી હોય એમ લથડતી ચાલે બારણા તરફ ચાલતી થઈ. ત્યાં તો બારણામાં ઊભારહી ‘તાસ’  (ખેલ) જોતાં માસી બડબડાટ કરતા બહાર ધસી આવ્યાં; ‘મારા પીટયાં હેંડયાં જતા નથી ને!’ પાસે આવી, ‘તમારો ભા (પોલીસ) આવશે  તો બેયને પકડી લઈ જશે. માટે  હેંડતા થાઓ.’ કહી એ ય પાછાં ફરી ગયાં.

પરંતુ કોણ જાણે શુ સૂઝ્યું કે અડધી ચોપાડેથી વળી એમણે ગુલાંટ લગાવી, પહેલા સાધુના કાનમાં જ લગભગ કહ્યું :  ‘કરવું ન કરવું એ મન સાથે છે; એમાં  નવલને  શું  પૂછવું’તું  ભલા’દમી !’  જતા  જતા લંગડાને ય કહી નાખ્યું : ‘જે કરવું હોય એ કરી નાખ્યું એટલે છૂટકો મટે.’ અને  ભડોભડ કરતાં  કમાડ વસાતાં  જોઈને એકલા  પડેલા આ  બે બબૂચકોને ય ઊઠવું જ પડયું.ઢાળ ઊતરતાં  જ વાત કાઢી ને  ધૂણીએ પહોંચતા પહેલાં જ  બે ય જણ નિર્ણય ઉપર આવી ગયા : ‘પોલીસ જેને પકડી લઈ જાય એ સાચો.’

અલબત્ત,  લંગડા સાધુને  ગળે આ  ઘૂંટડો ઊતરે  એમ નહતો,  પણ શું કરે? પેલાએ એને નવલના કસમ દઈને મૂંગો  કરી દીધો હતો. વળી પોતાના કરતાંય એ (લંગડો) નવલને વધારે સુખી કરી શકશે  એ પણ એણે સમજાવ્યું. લંગડાને પણ એ વાત કબૂલવી પડી.  પણ આ મુખ્ય સવાલ પત્યા પછી  પકડાવું કેવી રીતે એ પ્રશ્ન પણ એટલો જ મૂંઝવણભર્યો બની રહ્યો હતો.

ત્યાં  તો બન્યું  એવું કે  બીજી સાંજે  ફોજદાર માટે મરઘીની તલાશમાં નીકળેલા સિપાઈની નજર આ બે મરઘાઓ ઉપર સ્વાભાવિક રીતે જ જઈ પડી. જવાબમાં એ લોકને દેશી ભાષામાં વાત  કરતા જોયા અને – માસી કહેતા હતાં એમ જ બન્યું. બન્નેનેય આગળ કરી ગયો. ઓટલે બેસી જોઈ  રહેલી નવલે મહામુસીબતે રુદનને ખાળી  રાખ્યું. એ લોક ઉપર એને રોષ  પણ એટલો જ ચઢ્યો હતો, માસી  આગળ વ્યક્ત કર્યો : ‘છેવટે મારી છાતી ઉપર આવીને-‘ આગળ એ, બોલી જ ન શકી.

પરંતુ માસીને તો એક પ્રકારનો આનંદ જ થઈ રહ્યો હતો : ‘જે થશે એ પણ એક પાનો  ફાટકો (નિકાલ)  તો આવશે !’ અને  કંઈ સમજતાં  ન હોય,  પેલાઓને ઓળખ્યા જ ન  હોય એમ બોલ્યાં : ‘ઠેકાણે પડયાં ! ચપટી ઉઘરાવવી મટી! ને જેલમાં બેઠા બેઠાય, ‘સીતારામ’  ભજવાનું કામ તો એમને રૃડુ રૃપાળું થયા કરશે.’ અને પછી તો એ માસી બેમાંથી કયો  કામનો ને કયો નકામો એની મનમાં ગણતરી પણ ગણી રહ્યાં.પરંતુ નવલને- વાત્રકને એના ડાબા- જમણા  કાંઠા માટે પક્ષપાત હોય તો આ બેમાંથી એકના ઉપર હોય ! એને તો – ડાબી ફૂટે તોય  ને જમણી ફૂટે તોય, આંખ તો પોતાની જ હતી ને!

અને  એટલે જ  તો પોલીસ  થાણામાં ય  એણે નવગુણ  ટાળનાર નન્નો  જ પકડી રાખ્યો ને? ‘અવતારમાંય આવા બાવા  મીં નથી ભાળ્યા પછી ઓળખવાની વાત જ ક્યાં, સાહેબ!’ પરંતુ  છ માસ  પછી લંગડો   (ખૂની) છૂટીને  આવ્યો ને  પેલો (નિર્દોષ) જનમટીપમાં પડયો ત્યારે બહાર માસી આગળ થઈ રહેલી વાત સાંભળતા જ નવલને લાગ્યું કે આના કરતા તો પેલો  અભાગી માણસ એને વધારે વહાલો હતો. એની કુમાશ, એનું  સુંવાળાપણું ને રિસાળવો  સ્વભાવ વગેરે- બધાં  જ લક્ષણો એને ગમતા હતાં.

એ સમજી ગઈ કે પોતે રુદનને ઝાઝીવાર  નહિ રોકી શકે. અને બેડા સાથે એ ઘર બહાર નીકળી પડી. ઓશિયાળી  આંખે ચોપાડમાં બેસી રહેલાં લંગડા પતિની ભાંગેલી શિકલ સામે  એણે જોયું સુધ્ધાં નહિ, સડસડાટ  કરતી ટેકરી ઉતરી પડી.

કાંઠે પહોંચતા પહેલાં જ આંસુની  ધાર છૂટી… પાણી સુધી પહોંચી ત્યાં ભીડેલા હોઠ પણ ઉઘડી ગયા… અને પછી તો લગભગ વિલાપે ચઢેલી નવલ પોતાને જ ભાંડી રહી  : ‘અરેરે ભૂંડી,  સંસારમાંય એ તો  એકલો હતો!…  આટલે વરસે  તારે આંગણે  આવ્યો’તો. ખવરાવવું-  પિવરાવવું તો  ઠીક- પ…ણ! સુખદુ:ખની બે વાતો તો પૂછતી!’

અભાગી લંગડો ! એને શી  ખબર કે નદીકાંઠે  આમ હશે?  નહિ તો નવલ પાછળ પાછળ એ  આવત જ નહિ.  એને તો એકાન્તમાં  નવલ આગળ, પોતાના  ડંખી રહેલા હૈયાના  ડંખ કાઢવા  હતા. કહેવું   હતું :  ‘કોરટમાં મી  મારાવાળી તો ઘણીયકરી પણ પેલા  બોલકાએ મને નંઈ પો’ચવા દીધો.  રાજવાળાએય કાને કાંઈ નંઈ ધર્યું અડધો તો આ ભાંગેલો  ટાંટિયો નડયો મને… સાચું કહું છું! જીવતરને મીં કોઈ  દા’ડો વા’લું કર્યું નથી ને  કરુંય નઈં!… પણ!- સાચું’ કોણ જાણે આમાંનું એ કેટલું કહી શકત એ તો. પણ ધારો કે આમાનું એ કંઈ જ કે’વા ન પામત- બોલી જ ન શકત તોય, નવલ માટે એની પેલી ઓશિયાળી આંખો ને આતતાયી શી સિકલ ઓછાં ન હતાં!

પણ હાય!  ન નવલ આ બધું જોવા  પામી કે ન પેલા ઓશિયાળા  પુરુષે ધીરજ ધરી. અને કેમ કરીને ધરી શકે?-
ભાઈઓના  ઓરતા લાવતી  નવલના તે  દિવસના વિલાપે  તો એનું  મગજ એકલું જ ફેરવી  નાખ્યું હતું;  પરંતુ આજના   વિલાપે તો  એનું હૈયું  જ ભાંગી નાખ્યું – ભૂક્કો ઉડાડી દીધો!

જાણે બીજો પગ પણ ‘કડાક’ દઈને ભાંગી ગયો હોય  એમ એ કાંઠા ઉપરની પેલી ખાખરી આગળ જ અટકી પડયો તરતના  જન્મેલા, ફૂલ સરખા કોઈ કુમળા બાળક પર ભૂલ-ભૂલથી જાણે  ઘા કરી બેઠો  હોય એમ એનું  અંગપ્રત્યંગ- અરે, આત્મા સુધ્ધાં થરથરી ઊઠયાં – ‘અરરરરર- ભૂલ્યો, ભૂલ કરી!’

અને એ ભયંકર ભૂલને હળવી કરવાં જ  હોય એમ છેલ્લા ઉપાય તરીકે એણે પેલો ભાંગેલો પગ  ઉપાડયો ને ચાલતી  પકડી! એવું  લાગતું જાણે ઊભે  કાંઠે આવેલા ઝાડથી છેલ્લી  વિદાય લેતો – ‘રામ રામ,’ કરતો  કરતો ન જઈ રહ્યો હોય.

હજુય નદીમાં બેસી  રહેલી આંસુ  સારતી નવલને  કોણ કહે કે, હાથમાંનું હેવાતન તો  એ ચાલ્યું… એ  નદીનો વળાંક વળ્યો..  એ લંગડાતો લંગડાતો ડુંગરી ચઢ્યો… એ ઊતરે.. એ…એ…એ… ઊતરી પડયો!
એક જ આશા હતી : ઢોર ચરાવવા  ગયેલા માસા સામા મળે ને એને સમજાવી પાછો લાવે!

1 thought on ““વાર્તાનો વૈભવ” – વાત્રકને કાંઠે – પન્નાલાલ પટેલ

પ્રતિભાવ

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  બદલો )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  બદલો )

Connecting to %s