‘વારતા રે વારતા’ – (૫) – ‘એક એવી ઘડિયાળ જેમાં તેર વાગેલા’ – બાબુ સુથાર


એક એવી ઘડિયાળ જેમાં તેર વાગેલા 
(શૉલમ લૅક્ષમની હિબ્રુ વાર્તા)     – બાબુ સુથાર

વરસો પહેલાં હિબ્રુ ભાષાના લેખક શૉલમ આ’લૅક્ષમ (Sholem Aleichem, જન્મ: ૧૮૫૦-મરણ ૧૯૧૬) ન્યૂયોર્ક આવ્યા ત્યારે વિખ્યાત અમેરિકન લેખક માર્ક ટ્વેઈન એમને મળવા ગયેલા. આ’લૅક્ષમને પોતાનો પરિચય આપતાં એમણે કહેલું, “હું તમને મળવા ખૂબ આતુર હતો. કેમ કે હું માનું છું કે હું અંગ્રેજી ભાષાનો શૉલમ આ’લૅક્ષમ છું.” કમનસીબે, આપણે જેટલું માર્ક ટ્વેઈન વિશે જાણીએ છીએ એટલું શૉલમ આ’લૅક્ષમ વિશે નથી જાણતા. હિબ્રુ સાહિત્યના નિષ્ણાતો કહે છે કે આ’લૅક્ષમ ન ભૂતો, ન ભવિષ્યતિ. એ એક અદ્વિતિય લેખક છે. હાસ્યમાં એમને કોઈ પહોંચી ન વળે. એમનાં ઘણાં બધાં લખાણોમાં વાસ્તવ અને કપોળકલ્પિત એકબીજામાં ભળી જતાં હોય છે. એમના The Old Country નામના વાર્તાસંગ્રહના અનુવાદકો જુલિયસ અને ફ્રાન્સિસ બતવિન કહે છે કે આ’લૅક્ષમ એમની વાર્તાઓમાં હિબ્રુ પ્રજાના ચિત્તને, હ્રદયને, એમની વિનોદવૃત્તિને અને એમના રૂઢ થયેલા શબ્દોને ખૂબ જ સાહજિકતાથી પ્રગટ કરતા હોય છે.

એમની એક વાર્તા છે: The Clock that Struck Thirteen (એક એવી ઘડિયાળ જેમાં તેર વાગેલા). આ લેખમાં આપણે એ વાર્તાનો આસ્વાદ લઈશું. વાર્તાનું પહેલું વાક્ય છે: “ઘડિયાળમાં તેર ટકોરા પડ્યા.” આ વાક્ય વાંચતાં જ આપણી જિજ્ઞાસા બમણી થઈ જાય. કેમ કે શીર્ષકમાં પણ એમણે કહી દીધું છે કે એ એક એવી ઘડિયાળની વાત કરવાના છે જેમાં તેર વાગ્યા હતા! પછી એ કહે છે: “સાચી વાત છે. હું મજાક નથી કરતો. કાસરિલેવકામાં, અમારા ઘરમાં આવું બનેલું. હું તમને એની વાર્તા કહી રહ્યો છું.”

કોઈ પણ વાર્તા હોય, આપણે એક પ્રશ્ન એ પણ પૂછવો જોઈએ કે આ વાર્તા કયા પુરુષમાં કહેવામાં આવી છે. વિવેચકો એને point of view કહે છે. ગુજરાતીમાં એના માટે એક કરતાં વધારે શબ્દો છે. તમારે જો એ વિશે વધારે જાણવું હોય તો શરીફા વીજળીવાળાનું એ વિષય પરનું પુસ્તક જોઈ લેજો. અહીં લેખક બીજા પુરુષમાં વાર્તા કહે છે. છેલ્લું વાક્ય જુઓ. એમાં એ કહે છે કે “હું તમને એની વાર્તા કહી રહ્યો છું.” અહીં ‘તમને’ એટલે કોને? વાચકને જ તો. અહીં કથક વાર્તા ‘કહી’ રહ્યા છે. યાદ કરો, ગયા અઠવાડિયે મેં જે લખેલું તે. લેખકે આ વાર્તા જાણે કહેતા ન હોય એ રીતે લખી છે. એમાં આવતું ‘કાસરિલેવકા’ એક કાલ્પનિક શહેર છે. પણ, એ કલ્પના પાછી કપોળકલ્પિત નથી. એ કલ્પનાનાં મૂળ જ્યુઈશ વસાહતમાં પડેલાં છે. હિબ્રુ સાહિત્યમાં આવાં અનેક શહેરો મળી આવે. એમાં એક મૂરખાઓનું પ઼ણ શહેર છે.

આ રીતે વાર્તાની માંડણી કર્યા પછી કથક કહે છે કે આ ઘડિયાળ ખૂબ જુનું હતું. મારા દાદાને એમના બાપાએ આપેલું અને એમને પણ એમના બાપાએ આપેલું અને એમને પણ ઉમરાવ શમેલ્નિત્ઝકીએ આપેલું. ટૂંકમાં, આ ઘડિયાળ વારસામાં મળેલું. આપણે આ ઘડિયાળને જ્યુઈશ પરંપરાના પ્રતીક તરીકે જોઈ શકીએ ખરા? આ એક વિચારવા જેવો પ્રશ્ન.

આ ઘડિયાળ કેવળ એક જ કુટુંબ માટે નહીં, આખા શહેર માટે, અને એમ આખા જ્યુઈશ સમૂદાય માટે મહત્વનું હતું. કથક કહે છે કે લોકો આ ઘડિયાળ પ્રમાણે જીવતા. એથી તો ઘણા લોકોએ તો આ ઘડિયાળનું નામ પણ પાડેલું. એ લોકો કહેતા: ‘રેબ નોશમનું ઘડિયાળ’. આ ઘડિયાળ હંમેશાં સાચો સમય બતાવતું. લોકો એમની ઘડિયાળનો સમય મેળવવા આ ઘડિયાળનો ઉપયોગ કરતા.

જો કે, જેમ દરેક ગામમાં હોય છે એમ આ ગામમાં પણ એક એવો માણસ હતો ખરો જે આ ઘડિયાળને પૂરતા માનથી ન’તો જોતો. અને એ બીજો કોઈ નહીં પણ રેબ લિબેશ આકોરોન. ભણેલો. પાછો ફિલસૂફ. એને આમ જુઓ તો કોઈ ઘડિયાળની જરૂર ન’તી પડતી. એ છાંયડો જોઈને સમય કહી દેતો. પંચાંગ તો એને આખેઆખું મોઢે. એ ‘રેબ નોશમનું ઘડિયાળ’ વિશે કહેતો: આ ઘડિયાળમાં કંઈ નથી. ખાલી ડબ્બો અને લોખંડના પાર્ટ્સ. ચપટી છીંકણી જેટલી પણ કિંમત નથી એની! આ માણસને પાછી એક ટેવ હતી. એ દર બુધવારે, સાંજે પ્રાર્થના શરૂ થાય એ પહેલાં, જ્યુઈશ દેવળના છાપરે કે નજીકની ટેકરી પર ચડતો અને એક હાથમાં એની ઘડિયાળ અને બીજા હાથમાં પંચાંગ રાખીને આથમતા સૂરજની એકેએક પળ નોંધી લેતો. જેવો સૂરજ ડૂબે કે તરત જ એ બૂમ પાડતો: બરાબ્બર, સમયસર!

એ માણસ ઘણી વાર કથકના પિતાને કહેતો, “જુઓ, તમારી ઘડિયાળ દોઢ મિનિટ આગળ છે.” કથકના પિતા ના પાડતા. એ કહેતા કે “એવું ન બને કે તમારી ઘડિયાળ દોઢ મિનિટ પાછળ હોય?” આ બાબતે ક્યારેક કથકના પિતા ખૂબ ખિન્ન થઈ જતા. કેમ કે એમને ખબર હતી કે એમની ઘડિયાળ બિલકુલ સમયસર જ ચાલતી હતી. કથક કહે છે કે રેબ લિબેશ આકોરોન કાયમ વાંકાબોલો. એ તો કહેશે કે સૌથી સારું સંગીત કાગડાનું, સૌથી ડાહ્યો માણસ ગધેડો, અને સૌથી સફળ લગ્ન તે છૂટાછેડાવાળું!

આપણે બધાં જાણીએ છીએ એમ વાર્તામાં પાત્રાલેખન ખૂબ મહત્ત્વનું હોય છે. લેખકે રેબ લિબેશ આકોરોનનું પાત્રાલેખન કરતાં એને ભણેલો અને ફિલસૂફ તો બતાવ્યો; પણ સાથોસાથ વાંકાબોલો પણ બતાવ્યો. અને એના વાંકાબોલાપણાની વાત કરતી વખતે લેખકે ત્રણ ઉદાહરણો આપ્યાં. આટલાં પૂરતાં છે. સફળ વાર્તાકાર લાંબું પાત્રાલેખન ન કરે.

આ ઘડિયાળના ટકોરા લગભગ આખા ગામમાં સંભળાતા. કથક કહે છે કે આ ઘડિયાળ જેટલું પોતાને વફાદાર હતું એટલું જ અમને પણ વફાદાર હતું. મારા બાપુજી એની ખૂબ કાળજી રાખતા. એ આ ઘડિયાળ કઈ રીતે કામ કરે છે એ બરાબર જાણતા હતા. એ વરસે એક દહાડો ઘડિયાળને દિવાલ પરથી ઉતારતા, પીંછાંના ડસ્ટરથી એની અંદરના પાર્ટ્સ સાફ કરતા. એમાં બાઝેલાં કરોળિયાનાં જાળાં, એ જાળામાં કરોળિયાએ લલચાવેલી માખીઓ, માર્ગ ભૂલ્યા અને ઉદાસ નિયતીને વરેલા વંદા- બધું જ સાફ કરતા. બાપુજી ઘડિયાળ સાફ કરીને દિવાલ પર લટકાવતા ત્યારે ઘડિયાળ પણ ચમકતી ને બાપુજી પણ.

ફરી એક વાર ઘડિયાળના અંદરના વિશ્વનું વર્ણન જુઓ. લેખકે કેવાં કલ્પનો વાપર્યાં છે? બધાં જ પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ રૂપે મરણ સાથે સંકળાયેલાં છે.

આ વાર્તા આટલે સુધી વાંચતાં જ આપણને ખ્યાલ આવી જાય કે આ ઘડિયાળ કેવળ સમયદર્શક યંત્ર નથી. એ પરંપરા પણ છે અને વર્તમાન પણ છે. એની આસપાસ કથાઓ પણ છે. એની કેટલાકને ઇર્ષ્યા પણ આવે છે. પણ એ એક ખૂબ જ વફાદાર યંત્ર છે. લોકો એના ચલાવ્યા ચાલે છે, એના જીવાડ્યા જીવે છે. આ બધાને કારણે ઘડિયાળ એક જીવતું જાગતું મનુષ્ય બની જાય છે.

પણ, એક દિવસે બપોરે, બરાબર બાર વાગે, કથક અને એનું કુંટુંબ બેઠાં બેઠાં બપોરનું ભોજન લેતાં હતાં ત્યારે ઘડિયાળમાં ટકોરા પડ્યા. બાર વાગેલા એટલે બાર ટકોરા પડવા જોઈતા હતા પણ કથકે ગણેલા તો તેર થયેલા. એણે તરત જ એના પિતાને કહ્યું તો એના પિતા ગુસ્સે થઈ ગયેલા. કહેવા લાગેલા: જોયો ના હોય તો મોટો ગણિતશાસ્ત્રી. સદનસીબે, કથકની મા એની મદદે આવી. એણે કહેલું કે મેં પણ ટકોરા ગણ્યા છે. તેર થયા છે.

અહીંથી શરૂઆત થાય છે આપત્તિની. બાર વાગે બાર ટકોરા પાડતી ઘડિયાળ કઈ રીતે તેર ટકોરા પાડે? કથકના પિતા મુંઝાઈ જાય છે. એ માનવા તૈયાર નથી. એ બધાંને મૂરખ ગણવા લાગે છે. યંત્ર જૂઠું ન બોલે. પણ પછી સાંજે, વાળુ પત્યા પછી, એ ઘડિયાળના કાંટા બાર પર મૂકે છે અને જુએ છે તો ઘડિયાળમાં બારને બદલે તેર ટકોરા વાગે છે. કથક કહે છે: મારા પિતા ધોળા કાગળ જેવા થઈ ગયા. એ ઓરડાની વચોવચ નીચું જોતા ઊભા રહી ગયા. આવું કઈ રીતે બને? એમને પણ સમજાતું ન હતું. જો કે, એ વખતે કથકની મા એમને મદદ કરે છે. એ કહે છે: એમાં મુંઝાવાનું શું હતું? ઘડિયાળ રીપેર કરી નાખો. તમે તો એમાં નિષ્ણાત છો.

પછી કથકના પિતા ઘડિયાળ રીપેર કરે છે અને ઘડિયાળ બાર વાગે તેર નહીં પણ બાર જ ટકોરા પાડતી થઈ જાય છે. પણ, એ દરમિયાન ઘડિયાળમાં બીજી મુશ્કેલી સર્જાય છે. ઘડિયાળ ટકોરા પાડતી વખતે હાંફવા લાગે છે. બધાંને થાય છે કે આપણને કદાચ આવો ભ્રમ થતો હશે. પણ, એવું નથી. જોતજોતામાં આખા કુટુંબને સમજાય છે કે જ્યારે પણ ટકોરા પાડવાના હોય ત્યારે ઘડિયાળ હાંફવા લાગે છે. એટલું જ નહીં, એના ટકોરાનો રણકો પણ જરાક બોદો પડી ગયો છે. એમાં પહેલાં હતો એવો રણકાર રહ્યો નથી. ધીમે ધીમે ઘડિયાળનું હાંફવું પણ વધી જાય છે. એટલું જ નહીં, ઘડિયાળના ટકોરા પણ વધુને વધુ બોદા બનતા જાય છે. એવું લાગે કે કદાચ ઘડિયાળ હવે બંધ પડી જશે. કાયમ માટે.

કથકના પિતાને લાગે છે કે ઘડિયાળને નીચે વજન લટકાવવાની જરૂર છે. એ જે કંઈ હાથમાં આવ્યું એનો ઉપયોગ કરીને ઘડિયાળને સ્થિર કરવાનો પ્રયાસ કરે છે. પરિણામે ફરી એક વાર ઘડિયાળ પાછું હતું એમને એમ ચાલવા લાગે છે. કથક કહે છે: અને મારા પિતા ફરી એક વાર રાજીના રેડ થઈ જાય છે.

પણ, વાર્તા માત્રમાં કોઈ પણ સુખ બહુ લાંબું ન ચાલે. આ વાર્તામાં પણ એવું જ બને છે. પછી ઘડિયાળનું લોલક લથડિયાં ખાવા લાગે છે. એ ક્યારેક ઝડપથી ચાલવા લાગે છે તો ક્યારેક ધીમેથી. કથક કહે છે કે લોલકને આ રીતે વર્તતાં જોઈને અમારું હ્રદય દ્રવી જતું હતું. અમને અમારી નજર સમક્ષ ઘડિયાળ જાણે કે મરણ પથારીએ પડ્યું હોય એવું લાગતું હતું. કથકના પિતા પણ એક દાક્તરની જેમ ઘડિયાળની ભાતભાતની સારવાર કરતા. વજન ઓછું છે એમ માનીને એક તબક્કે એમણે તાવડી પણ લટકાવી દીધેલી ઘડિયાળ પર. પછી ઘડિયાળ થોડુંક ચાલતી અને પાછી માંદી પડી જતી.

હવે વાર્તાનો બીજો ભાગ શરૂ થાય છે.

આ ભાગમાં સબાથ તહેવારની વાત છે. એક શુક્રવારે સાંજે બધાં સબાથ નિમિત્તે ભેગાં થયાં છે. લેખકે સબાથમાં ભાગ લઈ રહેલાં કેટલાંક સગાંવહાલાં, મિત્રોનાં સરસ વર્ણન પણ કર્યા છે. એક વૃદ્ધાનું વર્ણન કરતાં એ કહે છે કે એમાં બોખી મુમા યેન્તા પણ છે. શ્યામવર્ણી. ઠીંગણી. એનો પતિ વર્ષો પહેલાં એને છોડીને અમેરિકા ચાલ્યો ગયેલો. એને પાછાં સૂર્યમુખીનાં બીજ ખાવાં છે. દાંત તો હતા નહીં. આ જમણવારનું વર્ણન સબાથની ઉજવણી અને જ્યુઈશ સંસ્કૃતિ વિશે ઘણું બધું કહી જાય છે. એ ઘડિયાળ સાથે પણ જોડાય છે. પણ આપણે એમાં ઊંડા નહીં ઊતરીએ.

બધાં ટેબલ પર બેઠાં છે. જમવા માટે. ત્યાં જ ટેબલ પરની મિણબત્તી ઓગળવા લાગે છે; દિવાલો પર પડછાયા થથરવા લાગે છે; એ પડછાયા પછી ધીમે ધીમે મોટા થવા લાગે છે; બધાં વાતો કરી રહ્યાં છે. એ વાતોમાં એક જ્યુઈશ કુટુંબની હત્યાની વાતોનો પણ સમાવેશ થાય છે. એક જણ કહે છે: કોઈકે બારણું ખખડાવ્યું ને એ લોકોએ બારણું ખોલ્યું. ત્યાં જ હત્યારા અંદર આવ્યા અને એમણે નોકરાણીને બાદ કરતાં બધ્ધાંને મારી નાખ્યાં. ત્યાં જ આ કથકના ઘરનું બારણું ખખડે છે. કથકને લાગે છે કે ચોક્કસ કોઈક અમારી હત્યા કરવા આવ્યું છે. ટેબલ પર એક પ્રકારની અરાજકતા સર્જાય છે. પેલાં બોખી યેન્તા પણ મદદની બૂમો પાડવા લાગે છે. આ વર્ણન ખૂબ લાંબું છે. પણ બધાં ભયના ઓથાર હેઠળ છે. કોઈને ખબર નથી કે શું થઈ રહ્યું છે. લેખક ખૂબ સફળતાપૂર્વક અહીં એક પ્રકારનું રહસ્ય ઊભું કરે છે.

આખરે બધાં શાન્ત થાય છે અને જુએ છે તો પેલું ઘડિયાળ દિવાલ પરથી નીચે પડી ગયું છે. એનો ચેહેરો જમીન ભણી. તૂટેલું. એના પાર્ટ્સ વેરવિખેર. કથકના પિતા કહે છે: It is all over. હવે બધું પતી ગયું. એમની આંખમાં આંસુ આવી જાય છે. લેખક આ ઘટનાને ધર્મ સાથે પણ જોડે છે. કદાચ આપણા પાપે જ આવું થયું હશે.

વાર્તાના અંતે કથક કહે છે: એ આખી રાત મેં એક સપનું જોયું. એમાં ઘડિયાળ મરેલા માણસની જેમ પડ્યું છે. એના પર સફેદ કફન ઓઢાડેલું છે. મને લાગ્યું કે હજી એનામાં ક્યાંક જીવ છે. મને એનું લોલક હાલતું લાગેલું. મને લાગેલું કે એ ઘડિયાળને પણ માણસના જેવી જીભ છે. એ જીભ અંદર જાય છે, બહાર આવે છે. મને ઘડિયાળના ચંદા પર બારના આંકડાની જગ્યાએ તેરનો આંકડો દેખાય છે. છેલ્લે એ કહે છે: તમે નહીં માનો પણ હું સાચી વાત કરું છું. મેં ત્યાં તેરનો આંકડો લખેલો જોયેલો.

કઈ રીતે વાંચીશું આ વાર્તાને? ઘડિયાળને પરંપરા સાથે સાંકળીશું? કે બીજા કશાના પ્રતીક સાથે? કેમ આ ઘડિયાળ પેલા જ્યુઈશ કુટુંબની હત્યાની વાતો વખતે જ નીચે પડ્યું હશે? કેમ સબાથના તહેવારના દિવસે જ આવું બન્યું હશે? શું ઘડિયાળ સજીવ હતું? કથક કહે છે કે સપનામાં એણે ઘડિયાળના ચંદા પર ‘તેર’ લખેલા જોયેલા. એના પર સફેદ કફન પણ જોયેલું. એને જીભ પણ હતી. બીજા પુરુષમાં શરૂ કરેલી આ વાર્તા જોતજોતામાં પહેલા પુરુષમાં આવી જાય છે. છેલ્લે પાછી બીજા પુરુષમાં. આવું embedding વાર્તાને કેટલું ઉપકારક બને? કઈ રીતે? વાર્તાકાર, ન માની શકાય એવી ઘટના આપણે માનવી પડે એવી કઈ વ્યવસ્થા કરે છે?

આ વાર્તામાં કપોળકલ્પિત અને વાસ્તવ એકબીજામાં એવાં ગૂંથાઈ જાય છે કે એમને આપણે સરળતાથી જુદાં ન પાડી શકીએ. આમાં વિનોદ પણ છે તો સાથોસાથ ભય પણ છે. એ પણ જુદાં પાડી શકાય એવાં નથી. લેખક આ સીમાઓ ભૂસવાનું કામ કઈ રીતે કરે છે?

છેલ્લે, સવા લાખનો સવાલ: ઘડિયાળના ‘મરણ’ પછી હવે કાસરિલેવકાના રહીશો/જ્યુઈશો કઈ રીતે પોતાના જીવનને ગોઠવશે? સમય સાથે એ લોકો કઈ રીતે જોડાશે? તમે પણ વિચારજો ને હું પણ.

3 thoughts on “‘વારતા રે વારતા’ – (૫) – ‘એક એવી ઘડિયાળ જેમાં તેર વાગેલા’ – બાબુ સુથાર

  1. બહુ જ સરસ કલાત્મક વાર્તા. બાબુભાઈ તેના રહસ્યમય ભાગનું સૌંદર્ય બરાબર દર્શાવે છે.

    Like

  2. મા બાબુભાઈની સ રસ વાર્તાનો અંતનો પ્રશ્ન ‘ઘડિયાળના ‘મરણ’ પછી હવે કાસરિલેવકાના રહીશો/જ્યુઈશો કઈ રીતે પોતાના જીવનને ગોઠવશે? સમય સાથે એ લોકો કઈ રીતે જોડાશે?
    મનનીય વાત

    Like

પ્રતિભાવ

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  બદલો )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  બદલો )

Connecting to %s