મિત્રો સાથે વાતો. વિનોબા ભાવે…રમેશ પટેલ


કવિ રમેશભાઈ પટેલની કલમ દ્વારા પ્રસ્તુત આચાર્ય વિનોબા ભાવે વિષેનો લેખ અને કાવ્યોનું સુંદર સંકલન વાંચકોને જરૂર ગમશે.મને મળી ગયો…રમેશ પટેલ

        મને મળી ગયો છે મારો હિમાલય…વિનોબા.         સંકલનઃ રમેશ પટેલ.

             ‘મને મળી ગયો છે મારો હિમાલય’…કોણ બોલ્યું?

         ‘મારું જીવન એજ મારો સંદેશ’ …સચ્ચાઈ, સાદગી, સમાનતા, સેવા ને સહકારની એક જીવંત છબી આગળ, એક એકવીસ વર્ષનો મેધાવી નવજુવાન, અમદાવાદની નજીક આવેલા કોચરબ આશ્રમમાં ઊભો છે. વાતે વળગે છે ને બોલી ઊઠે છે …’મને મળી ગયો છે મારો હિમાલય’…ગાંધી બાપુજૂન-૭, ૧૯૧૬ના રોજ આ ઉદગાર કાઢનાર જુવાનનું નામ છે વિનાયક નરહરિ ભાવે. આજે બાળમિત્રો! આ સત્યાગ્રહી સપૂત વિનાયકની રસભરી કહાણી માણીશું.

          મહારાષ્ટ્રના કોલાબા જીલ્લાનું આ નાનકડું ‘ગાગોડે’ ગામ છે. વહાલથી નાનો વિનાયક પૂછે છે. “મા તું કેટલા સરસ અભંગો ગાય છે..એક વધારે ગા ને!”   માતા રખુબાઈ કે રુકિમણીબાઈ ને પિતા નરહરિનું એ લાડકું સંતાન. વહેલી પરોઢે  માતાના સૂરિલા કંઠમાં વહેતાં સંત તુકારામ ને સમર્થ રામદાસના અભંગો  સાંભળી, ભક્તિમાં રંગાતો પથારીમાંથી રોજ ઊભો થાય. માતાની સાથે  વ્રત, પૂજા ને ચારિત્ર્ય કથાઓ   સાંભળવા જવા સદાયે ઉત્સુક. શીશુવયથી જ  આધ્યાત્મિક ભાવો તેના બાળ- હૃદયમાં છલકાતાંતા હતા. ગણિતનાં પલાંખાં અને કોયડા રોજ  પિતાને પૂછે અને તેની કુશાગ્ર બુધ્ધી જોઈ,  શાળામાં શિક્ષકો તેને ભૂમિતિ ને ગણિતનો એક્કો કહેતા. પિતાજીએ આ હોનહાર બેટાને  આગળ ભણવા વડોદરા મોકલ્યો, પણ આ વિનાયકનું મન સંસ્કારથી સંન્યાસી જેવું. મેટ્રીક પછી આગળ મુંબાઈ કોલેજ જવાને બદલે, એ હિમાલયની પાવનતા ઝીલવા ઉપડી ગયો કાશી. કાશીમાં અન્નક્ષેત્રમાં જમે ને પ્રાચીન શાસ્ત્રોનું અધ્યયન કરે. જે શાસ્ત્રો સમજતાં બાર વર્ષો લાગે, તે તેણે બાર મહિનામાં આત્મસાત કરી લીધાં. હવે વિચારવા લાગ્યો કે હિમાલય જાઉં કે બંગાળની ક્રાન્તિકારી ભૂમિ તરફ; પણ આ જુવાનનું ભાવિ કઈંક જુદું જ વિચારતું હતું.

         કાશીમાં બનારસ યુનિવર્સિટિનો ઉદઘાટન સમારંભ ગાંધીજીના વરદ હસ્તે રાખેલો છે. એ જમાનાના રજવાડી અને માન્ય નેતાગણો પધાર્યા છે. વિનાયક બીજે દિવસે છાપામાં આ બધી વાતોના સમાચાર રસપૂર્વક વાંચી રહ્યો છે. ગાંધીજીની સરળ વાતો એ વાંચતો જાય ને તેને અહોભાવ થતો જાય..અનેક પ્રશ્નો તેના મનમાં રમે. લાવને ગાંધીજીને જ   પ્રશ્નો લખી જવાબ માગું તો? વિનાયકે તો લખ્યો કાગળ ને તેના આશ્ચર્ય વચ્ચે જવાબ મળ્યો ગાંધીજીનો… ‘અહીં આવો’.  વિનાયકતો   ઉત્સુકતાથી અમદાવાદ કોચરબ આશ્રમે પહોંચી ગયો.

    બાળમિત્રો, જાણો છો..ગાંધીજી આ સમયે શું કરતા હતા? આશ્રમના ભોજન માટે શાક સમારતા હતા. વિનાયકને પાસે બોલાવી કહે, ‘આવ, શાક સમારીએ’. વિનાયક તો બાજુમાં ગોઠવાઈ ગયો ને સાથે સાથે મનમાં રમતા પ્રશ્નોની વાત કરતો જાય.  ગાંધીજીએ દેશના લોકોમાં ચેતના જગવવા જે જેહાદ ઉપાડી છે, તે જોઈ તે અંજાતો જાય. બાપુ..આ આશ્રમો શું કરવા બનાવવા છે?”  ગાંધીજી કહે, “જેમ વિજ્ઞાન શીખવા પ્રયોગ શાળા જોઈએ, તેમ આ આશ્રમો સામાજિક પ્રયોગ શાળા છે. આશ્રમ એટલે સેવા, સહકાર ને સ્વમાન ભણી સ્વાશ્રયી કુચ.” હિમાલયમાં જવા નીકળેલો આ વિનાયક..ગાંધીજી સામે નમી બોલી ઊઠ્યો… ‘મને મળી ગયો…મારો હિમાલય’… બાળમિત્રો કેવી મજાની વાત  નહીં!

         ગાંધીજીએ આ નવજુવાનનું હીર પારખ્યું ને કહે,  ‘અમે સન્માન માટે ગુજરાતમાં નામ પાછળ ‘ભાઈ’ લગાડીએ, જ્યારે તમે મરાઠી બાહ્મણ ‘બા’  લગાડો…રાઘોબા… તુકોબા… વિઠોબા ..બરાબરનેચાલ વિનાયક તને હવે હું ‘વિનોબા’ કહીશ…ચાલશે? આજે સૌના  જીભે રમતું આ નામ ‘વિનોબા’ એ જ પ્રખ્યાત ‘ભારતરત્ન’  વિનાયક. પછીથી ખુશખુશ વિનાયકગાંધીજીની રજા લઈને, ઘેર વતનમાં બાર માસ માટે ઉપડી ગયો. શીખેલાં શાસ્ત્રોના વિષયો પર ઠેરઠેર ભાષણોથી લોકોએ તેમને આચાર્ય વિનોબા ભાવે બનાવી દીધા. ભાષા શીખવાનું તો એને બહું જ ગમે..મરાઠી, સંસ્કૃત, ગુજરાતી, હિન્દી , ઊર્દુ અને  ઈંગ્લીશ.. શીખતો જ જાય…સાહિત્યના અભ્યાસે તેની તેજસ્વિતા છલકાતી જાય.

         યુવાન વિનોબા વતનથી ગાંધીજી પાસે પાછો આશ્રમમાં આવ્યો.  સઘળું કામ ખંતથી એવું કરે કે સાથીદારોને લાગે નહીં કે આ મહાવિદ્વાન આપણા જેવા સામાન્ય જન સાથે આટલું હળી જશે. ગાંધીજીએ વિનોબાને કહ્યું, ’ભાઈ તારે હવે  વર્ધા  આશ્રમનું કામ સંભાળવાનું છે, ને પછી આવા જ આશ્રમો આપણે ભારતમાં સ્થાપવા છે. ગાંધીજીની આજ્ઞા મળતાં જ, વિનોબા ૮મી એપ્રીલ ૧૯૨૧એ પહોંચ્યા વર્ધા. વિનોબાએ સૌને બોલાવ્યા.  ‘આવો મિત્રો મંગલ વિધિનો પ્રારંભ કરીએ…

        શરુઆત વિનોબાના હસ્તે કેવી રીતે થઈએ વાત પણ મજાની છે ….ટોપલીમાં અનાજ લાવવામાં આવ્યું. બધા દળવાની હાથ ઘંટી પાસે    ભેગા થયા. ફૂલ મૂક્યા ને વિનોબા જાતે અનાજ દળવા બેઠા. સ્વાશ્રયના પાઠથીસેવા અને સહકારની આ ધરોહર  વિનોબાએ સંભાળી લીધી. સાથે સાથે ‘મહારાષ્ટ્રધર્મ’ માસિકથી વિચાર ને આચારની જ્યોત   આસપાસના પ્રદેશોમાં જગાવવા માંડી.  આદ્ય શંકરાચાર્યની ભારતના ચાર ખૂણે મઠ સ્થાપનાની વાત યાદ કરીને, ભારતના વિભિન્ન પ્રદેશોમાં આવા આશ્રમો બનાવવા ગાંધીજીના વિચાર પગલે આ યુવાન હવે પૈદલ યાત્રાએ નીકળી પડ્યો. લોકોને મળતો, જે તે પ્રદેશની લોકબોલી શીખતો ઘૂમે ને ભારતને ઝીલે. વિનોબાની આ યાત્રા બિહાર પહોંચી ને બોધીગયાની પૂણ્યભૂમિમાં જગ્યા પસંદ કરી આશ્રમ સ્થાપવાની શરૂઆત કરી. અનેક પંથના વિચારો જનકલ્યાણ માટે જ છે એમ કહી..આ આશ્રમને નામ આપ્યું..’સમન્વય આશ્રમ’. લોકોને સેવામાં જોડી ને ‘રેંટિયો… દીન તણો દાતાર’ કહી, વિનોબાએ આત્મવિશ્વાસ જગાવવા માંડ્યો .

        ‘વિનોબા મેલ’ એ અમારો પ્રિય શબ્દ. અમને શાળામાંથી નજીક કોઈ પ્રવાસે લઈ જવાનું થાય ત્યારે એક શિક્ષક કહેતા..આપણે ‘વિનોબા મેલ’ માં જવાનું છે, એટલે કે ભાઈ પગપાળા પ્રવાસનું આયોજન છે. સવારે સમયસર આવી જજો. મિત્રો ..વિનોબાના આ પગપાળા પ્રવાસની યાત્રા બાર વર્ષ ચાલી ને   સૌને શબ્દ મળ્યો, ‘વિનોબા મેલ’. આ મેલથી તેમણે કુલ છ આશ્રમો સ્થાપ્યા. મહારાષ્ટ્ર-પવનાર(બ્રહ્મવિદ્યા), પંજાબ પઠાણકોટ(પ્રસ્થાન આશ્રમ), આસામ-લખમીપૂર(મૈત્રી આશ્રમ), મધ્ય પ્રદેશ-ઈન્દોર(વિસર્જન આશ્રમ) અને કર્ણાટક-બેંગ્લોર(વલ્લભનિકેતન)…મહેનતનો રોટલો ને સ્વમાનથી જીવવા, દેશ માટે કઈંક કરવાની ભાવના આશ્રમો થકી મક્કમ ગતિએ પ્રગટવા લાગી.

         ગાંધીજીએ  હવે અંગ્રેજીની હકૂમત સામે સત્યાગ્રહનું શસ્ત્ર સજવા તૈયારી કરી. વિનોબાને કહે થઈ જા કપરી પરીક્ષા માટે તૈયાર..જેલ જવું પડશે..તું મારો પ્રથમ ‘વ્યક્તિગત સત્યાગ્રહી’. ૫મી ઑક્ટોબર, ૧૯૪૦ના દિન તેમને આ સન્માન મળ્યું ને  આ જુવાન ચળવળમાં જોડાયો. ધૂલેમાં અંગ્રેજોએ પકડી છ માસનો કારાવાસ દઈ દીધો. તે વખતે જેલવાસ એટલે માનવો સાથે પશુઓ જેવો વ્યવહાર. અનેક લોકોની સાથે જેલમાં બેસી, તે ગાંધીજીના શબ્દો યાદ કરે ‘ઈશ્વર સિવાય કોઈનો ડર ના રાખો’. તેમણે ગીતાજીના બોધનાં પ્રવચન દઈ જેલવાસીઓમાં આત્મબળ પૂરવા માંડ્યું. આજે તો  ‘ગીતા પ્રવચનો’નું સંકલન થઈ પુસ્તક રૂપે પ્રગટ થયું છે અને અનેક ભાષાઓમાં ભાષાન્તર થઈ, તેમની પ્રતિભાનો પરિચય દઈ રહ્યું છે.  

       આઝાદી મળ્યા બાદ, વિનોબાએ ગાંધીજીના આધ્યાત્મિક વારસદાર થઈ, અનેક રચનાત્મક પ્રવૃત્તિઓ હાથ ધરી. જમીન  વિહોણાઓને મફતમાં જમીન દાનમાં આપવા, જમીનદારોને વિનંતી કરતા તેઓ, કેરલ, તામિલનાડું, ઓરિસ્સા, બિહાર ને ઉત્તર પ્રદેશમાં ‘ભૂદાન’ પ્રવૃત્તિ માટે ઘૂમી વળ્યા ને ડંકો વગાડી દીધો..ગ્રામદાન’ ની પ્રવૃત્તિથી એક હજાર ગામમાં અનોખી રચનાત્મક સુધારાની જ્યોત જગાવી…સહકાર ને કૃષી સાથે ગૌ સેવાની ભાવના ખીલવતા આ દાઢીધારી સંતે, મૌનીબાબા બની સર્વોદયની ભાવનાની લહેર લહેરાવી દીધી.

       બાળમિત્રોવિનોબાની ચીંતનશીલ કલમે લખાયેલ સુંદર પુસ્તકો, ‘સ્વરાજ્ય શાસ્ત્ર’.. ‘ગીતાઈ’.. ‘સ્થિતપ્રજ્ઞ દર્શન’… એ વાંચવા સાચે જ લ્હાવો છે.  મહારાષ્ટ્રના પવનાર(પુનાર) આશ્રમ ખાતે જીવનના અંતિમ દિવસો વ્યતીત કરતા આ વિદ્વાન કર્મયોગીએ ૧૫મી નવેમ્બરે, ૧૯૮૨ના રોજ જીવનલીલા સંકેલી લીધી.

        ‘ભારત રત્ન’ ના સર્વોચ્ચ ઈલકાબથી નવાજીત આ આઝાદીના લડવૈયા, ‘વિનોબા ભાવે’ ભારતવાસીઓના હૈયામાં અમીટ છાપ છોડી અમર થઈ ગયા. મહાપુરુષના ચરણકમળમાં શત શત વંદન.

રજૂઆત સંકલન લેખ-રમેશ પટેલ(આકાશદીપ) srpvadi@gmail.com
———

કર્મનો મર્મસરયૂ પરીખ
કર્મનો મર્મમર્મથી ધર્મધર્મથી નીતિ હું  સમજી,
કર્મ અકર્મ વિકર્મની સાથે સુકર્મની રીતિ હું સમજી.

યમ નિયમનાં દસ સાધનોમાતપિતાથી શીખું,
સમભાવ  સમતોલન  ભક્તિગુરુકૃપાથી  પામું.

રોજ  રોજની રટમાં  જો  હું શુધ્ધભાવ ભરી રાચું,
કામકાજ  ને  ફરજ  કરજમાંકરી  શકુ  હું  સાચું.

સત્સંસારમાં જીવી રહીને, સંતની પદવી પામું,
સુખચેનમાં   રહ્યા  છતાંયે, જનકરાજ   કહેવાવું.

શ્યામની  ગીતા દીપક મારો, ઘન અંધાર  હટાવે,
રામ ને  સીતા   હાથ  ઝાલીનેસરયૂ  પાર  ઉતારે.
——–

શ્રી વિનોબાજીના ગીતા પ્રવચનો” વાંચ્યાં પછી સહજ રીતે લખાયેલી રચનાસરયૂ ૨૦૦૭
—–

ફેબ્રુવારી 1, 2015 nabhakashdeep ્્ કાવ્ય પુષ્પોનો ગુલદસ્તો…સંકલન…રમેશ પટેલ.
દરેક કવિ કવિતામાં ખુદ રમતો રમતો જગને રમાડી જાય..કવિતા એટલે એક
ભાવ જગત. કવિ વિચાર સાગરમાંથી મોતી જેવો ચળકાટ ધરે ને આપણે ઉત્તરથી દખ્ખણના ડુંગરે , ભમતા વાયરા સાથે વહેતા જઈએ. આવો આજે આવી જ રચનાઓ થકી વિવિધ કવિભાવોને માણીએ. નેટ મિત્રોના સહકાર સાથે.
                            સરયૂબેન પરીખ.   વિપુલ પરમાર.  ગગુભા રાજ.  રમેશપટેલ(આકાશદીપ).

                  સરતી રેત…સરયૂબેન પરીખ
ગ્રહીને હાથ માતાનો, પ્ર અક્ષર  પ્રેમનો  ભણતો,
સફળતા સિધ્ધિ પામીને સ્વમાને ગૌરવી ગણતો.

કનક કંચન સજીને મોહિની  કુળ આંગણે આવી,
અષાઢે દામિની દમકી, હ્રદય રસ રાગિની ગાતી.

મલકની મોહ નગરીમાં લગન લાગી જ કાયામાં,
અસતની ના કરી દરકાર, દોર્યો  મત્ત માયામાં…

સૂકાઈ  ડાળ  હિમાળે,  રિસાઈ  પલ્લવો  ચાલ્યાં,
સપનની છીપથી મોતી સરી લાચાર થઈ ચાલ્યાં.

અધૂરાજ્ઞાન અધ રસ્તે, ડરે બુજદિલ એ બાવલો,
વિમાસે કોણ છું હું? કાં અનુત્તર ત્રસ્ત મ્હાંયલો!

 ફફડતા  કૂપમાં પંખી ને  કુંઠીત  મન  પરિધિમાં,
ના આપ્યું અન્યને જે સુખ, રંતુ સરતી રેતીમાં.

હવે  હું  રેત ઊંડાણે બની  વીરડો   ઝમી  ઝળકું,
ઉલેચો, વાપરો  મુજને,  તમે હો તૃપ્ત, હું  મલકું.
………

                                      સાવ મૂંગીમંતર!….વિપુલ પરમાર ‘હાસ્ય’

મારામાંથી કોણ ગયું? હું તો સાવ મૂંગી મંતર!
દિલમાં આવી કોણ બજાવે આ ઝીણું ઝીણું જંતર?
ચાલી ચાલી થાકું તોય
ન મળતો એનો કેડો,
મળી જાય તો બોલાય નહી બાયું
આ તે કેવો નેહ્ડો?
આંખ અને કાન વચ્ચેય આવું દૂર દૂરનું અંતર !
મારામાંથી કોણ ગયું? હું તો સાવ મૂંગી મંતર!
વચન વાલમના યાદ કરી
હું છાનુંછાનું મલકું,
મુજમાં આખો સમદર ઘૂઘવે
હું ક્યાં જઈને છલકું?
ચિત્તડું મારું ચકરાઈ ગયુંને બુદ્ધિ થઈ છૂમંતર .
મારામાંથી કોણ ગયું? હું તો સાવ મૂંગી મંતર!
લખવામાં એ આવે નહી
ન કોઈ વાણીમાં બોલાય,
બાવન બાવન બોલું પણ
હું થી શબદ ન ઉચરાય!
સાવય એળે ગયું મારું ભંવ આખાનું ભણતર .
મારામાંથી કોણ ગયું? હું તો સાવ મૂંગી મંતર!
………

               વાયરાની હેલે…ગગુભા રાજ

વાયરાની હેલે હું તો રેલાતી જાઉં ‘ને,
વાયરો અડ્યાનો મને વહેમ થાય,
બોલને મોરી સૈયર, વાતે વાતે બળ્યું,
સાહ્યબો અડ્યાનું મને કેમ થાય?
વાયરાની હેલે હું તો….

પથરાને ગોફણીયે ઘાલી ઉછાળું,
કે માટીમાં કરૂં રે કુંડાળું,
કેમે ય કરીને વાટ ખૂટે નહીં ને તોયે,
ચાલવાનું લાગે રે હૂંફાળું,
ઉભે રે શેઢે હું તો તણાતી જાઉં ‘ને,
કમખાની કોર આમ તેમ થાય,
વાયરાની હેલે હું તો…

સુંવાળા સગપણનું ગાડું રે હાંકુ,
મોલ શમણાંનો લણતાં રે થાકું,
વાયદાને આંખમાં કે મુઠ્ઠીમાં રાખું,
તો યે વાતેવાતે પડતું એને વાંકુ,
રૂમાલની ગાંઠે હું તો ગૂંથાતી જાઉં ‘ને,
લોક કે’તા કે આને તો પ્રેમ થાય..
વાયરાની હેલે હું તો….
…………

                                        પ્રેમનો પમરાટ…રમેશ પટેલ ‘આકાશદીપ’

પ્રેમ એતો પાવન પમરાટ
રૂપાળો કે રૂક્ષ થઈ બદલતો ઘાટ

પ્રેમ એતો સાગરની જાત
મળે ચંદરવો તો ઉછળે જઈ આભ

પ્રેમ એતો દિલનો ઉજાશ
સમર્પણથી નિશદિન મ્હેંકે સુવાસ

પ્રેમ એતો ભીંનો વરસાદ
ઝીલીને પ્રેમનો માણો અહેસાસ

પ્રેમ એતો સ્વપ્નોની ચાહ
માના ખોળાની કહે મમતાની વાત

પ્રેમની વાતો છે રંગીલી યાર
કોઈ દિ ગાયે ગઝલ કે રૂવડાવે રાત

પ્રેમ પૂરે જીવનમાં શક્તિ અનંત
પ્રેમની વાતોના નોંખા છે રંગ

ફૂલની ફોરમ લઈ મ્હેંકે છે પ્યાર
ચાહ વિના જીંદગી અધૂરી છે યાર
——–

  1. on ફેબ્રુવારી 1, 2015 at 7:59 એ એમ (AM) | P.K.Davda

ગુલદસ્તો તૈયાર કરવા બદલ અભિનંદન! ખરેખર વખાણવા લાયક કાર્ય છે.

  1. on ફેબ્રુવારી 2, 2015 at 5:43 એ એમ (AM) | Dilip Gajjar

Rameshbhai khub j sunder guldasto..enjoyed..

  1. on ફેબ્રુવારી 2, 2015 at 8:35 એ એમ (AM) | દાદીમા ની પોટલી

ગુલદસ્તો ખૂબજ સોડમ ભરેલ ફૂલોથી તૈયાર કરેલ છે, મહેકી ઉઠ્યો … માણવા લાયક … ખૂબજ સુંદર કાર્ય… અભિનંદન!

  1. on ફેબ્રુવારી 2, 2015 at 10:58 એ એમ (AM) | chandravadan

Saras !
——–

About SARYU PARIKH

INVOLVED IN SOCIAL VOLUNTEER WORK. HAPPILY MARRIED. DEEPLY INTERESTED IN LITERATURE, ADHYATMIK ABHYAS,MUSIC AND FAMILY. EDUCATION IN SCIENCE AT BHAVNAGAR AND BARODA.

4 thoughts on “મિત્રો સાથે વાતો. વિનોબા ભાવે…રમેશ પટેલ

  1. સત્–સંસારમાં જીવી રહીને, સંતની પદવી પામું,
    સુખચેનમાં રહ્યા છતાંયે, જનકરાજ કહેવાવું.

    શ્યામની ગીતા દીપક મારો, ઘન અંધાર હટાવે,
    રામ ને સીતા હાથ ઝાલીને, સરયૂ પાર ઉતારે.
    સુંદર
    પ્રેમ પૂરે જીવનમાં શક્તિ અનંત
    પ્રેમની વાતોના નોંખા છે રંગ

    ફૂલની ફોરમ લઈ મ્હેંકે છે પ્યાર
    ચાહ વિના જીંદગી અધૂરી છે યાર
    સ રસ

    ગુલદસ્તો ખૂબજ સોડમ ભરેલ ફૂલોથી તૈયાર કરેલ છે, મહેકી ઉઠ્યો … માણવા લાયક … ખૂબજ સુંદર કાર્ય… અભિનંદન!

    Like

પ્રતિભાવ

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  બદલો )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  બદલો )

Connecting to %s