ભાષાને શું વળગે ભૂર? – (૪૭) બાબુ સુથાર


શું ભાષાઓ મરે ખરી? – બાબુ સુથાર

ઘણા લોકો કહે છે કે ગુજરાતી ભાષા મરવા પડી છે. એની સામે કેટલાક લોકો એમ પણ કહે છે કે ગુજરાતી ભાષાને કંઈ થવાનું નથી. ભાષા તો વહેતી નદી જેવી છે. એ સતત બદલાયા કરશે પણ મરશે નહીં. જો કે, આવી દલીલો કરતા લોકો એક વાત ભૂલી જાય છે કે સરસ્વતી પણ એક નદી હતી અને એ પણ એક જમાનામાં સતત વહેતી હતી. અત્યારે એ નદી કેવળ પુરાણોમાં ને દંતકથાઓમાં જ મળી આવે છે. જો કે, આપણા માટે સવાલ એ છે કે ભાષાઓ મરે ખરી?

          હું મારા કુટુંબના ઉદાહરણથી શરૂ કરું. મારા કુટુંબમાં ત્રણ ભાઈઓ. અમને ત્રણેયને માબાપે વારસામાં ગુજરાતી ભાષા આપેલી. એમાંના મોટા ભાઈને ચારેક સંતાનો. એ ચારેય ને એમણે વારસામાં ગુજરાતી ભાષા આપી. મારે એક સંતાન. અમે એને ગુજરાતી ભાષા વારસામાં આપી છે પણ ખાલી બોલવા સાંભળવા પૂરતી. નાના ભાઈને બે સંતાનો. એ બન્ને ગુજરાતી બોલી સમજી શકે પણ લખી વાંચી ન શકે. એણે પણ ગુજરાતી ભાષા એનાં સંતાનોને આપી પણ મર્યાદિત અર્થમાં. મોટા ભાઈના દીકરાએ એના દીકરાને વારસામાં ગુજરાતી ભાષા આપી છે. એ ગુજરાતી લખી, વાંચી, બોલી અને સમજી શકે છે. મારો દીકરો અમેરિકામાં રહે છે. એ એના સંતાનને ગુજરાતી ભાષા નહીં આપે. કદાચ થોડાક શબ્દો આપશે. નાના ભાઈનાં બન્ને સંતાનો એમનાં સંતાનોને ગુજરાતી ભાષા વારસામાં નહીં આપે. મોટા ભાઈના દીકરાનો દીકરો પણ ભવિષ્યમાં એના સંતાનને અંગ્રેજી માધ્યમમાં જ મૂકશે. એ પણ ગુજરાતી ભાષાનું કેવળ બોલાતું સ્વરૂપ એનાં સંતાનોને આપશે. આમને આમ ચાલશે તો મારા કુટુંબની હવે પછીની બેત્રણ પેઢીમાં ગુજરાતી ભાષા બોલાતી નહીં હોય. જ્યારે માબાપો એમનાં સંતાનોને વારસામાં માતૃભાષા ન આપે ત્યારે એ ભાષાનું અવસાન થયું છે એમ કહી શકાય. મારા કુટુંબ જેવાં બીજાં અનેક કુટુંબો હશે. એ લોકો વારસામાં એમનાં બાળકોને ગુજરાતી ભાષા નહીં આપે. 

જો કે, ગુજરાતમાં હજી અનેક કુટુંબો છે જે એમનાં સંતાનોને વારસામાં ગુજરાતી ભાષા આપી રહ્યાં છે. પણ ધીમે ધીમે એ કુટુંબોની સંખ્યામાં પણ ઘટાડો થતો જશે અને એમ એમ ગુજરાતી ભાષાના વારસદારો ઓછા થતા જશે. આપણે, ચોક્કસ એવા એક અર્થમાં, ભાષાના મરણ તરફ આગળ વધી રહ્યા છીએ. જો કે, એની ગતિ ધીમી છે ખરી.

ઘણા લોકો કહે છે કે ગુજરાતી તો રાજ્યની ભાષા છે. જ્યાં સુધી એ ભાષા વહીવટમાં વપરાશે ત્યાં સુધી એને કશું નહીં થાય. કમનસીબી એ છે કે આ લોકો ગુજરાત સરકારની ભાષાજડતાને ધ્યાનમાં લેતા જ નથી. આપણામાંના ઘણાએ નોંધ્યું હશે કે હવે ગુજરાત સરકાર આંકડા અંગ્રેજીમાં લખે છે. એનો અર્થ એ થયો કે એક દિવસે ગુજરાતી આંકડા સંગ્રહાલયનો વિષય બની જશે. બીજું, ગુજરાત સરકારે નક્કી કર્યું છે કે વિજ્ઞાન અને કોમર્સ જેવા વિષયોમાં ભણવા માગતા વિદ્યાર્થીએ ગુજરાતી ભાષામાં ખાલી પાસ જ થવાનું છે. એના ટકા ગણતરીમાં નહીં લેવાય. સરકારના આ અભિગમને કારણે ગુજરાતી પ્રજાનો ગુજરાતી ભાષા પરત્વેનો અભિગમ પણ બદલાઈ ગયો છે. માબાપ ગુજરાતી ભાષાના શિક્ષણને મહત્ત્વ આપતાં નથી. વિદ્યાર્થીઓ પણ એમ જ કરી રહ્યા છે. એને કારણે ગુજરાતી ભાષાની કાળજી લેવાતી નથી. દેખીતી રીતે જ, જેની કાળજી ન લેવાય એ વ્યવસ્થા ધીમે ધીમે નબળી પડતી જાય. ભાષા પણ એક વ્યવસ્થા છે. એની કાળજી લેવાતી નથી એટલે એ પણ નબળી પડી જશે. પરિણામે, ગુજરાતી માબાપો ગુજરાતી ભાષાને વારસામાં નહીં આપે. કેમ કે એમની પાસે એ ભાષા નહીં હોય. અને હશે તો નબળી. 

ઘણા ભાષાશાસ્ત્રીઓ કહે છે કે એકવીસમી સદી પૂરી થશે ત્યાં સુધીમાં આ વિશ્વની લગભગ ૯૦ ટકા ભાષાઓ અદૃશ્ય થઈ જશે. અર્થાત્, મરણ પામશે. અત્યારે વિશ્વમાં જેટલી ભાષાઓ બોલાય છે એમાંની પચાસ ટકા ભાષાઓના ભાષકો દસ હજારથી વધારે નથી. યાદ કરો કે અમદાવાદના મોટેરા સ્ટેડિયમમાં એક લાખ દસ હજાર પ્રેક્ષકો બેસી શકે એવી વ્યવસ્થા છે. એનો અર્થ એ થયો કે મોટેરા સ્ટેડીયમમાં વિશ્વની અગિયાર ભાષાઓના ભાષકોને સમાવી શકાય! બસ, એવડી ભાષાઓ. કેટલીક ભાષાઓના તો આંગળીના વેઢે ગણી શકાય એટલા જ ભાષકો છે. 

ગુજરાતી ભાષાના ભાષકો વધતા જાય છે કે ઘટતા જાય છે એ એક તપાસનો વિષય છે. વસ્તી ગણતરીના એક ભાગ રૂપે આપણને જે આંકડા મળે છે એ બહુ વિશ્વસનિય નથી હોતા. કેમ કે, લોકો પોતાની ઓળખ ટકાવી રાખવાના ભાગ રૂપે પોતે ગુજરાતી ભાષા ન વાપરતા હોય તો પણ પોતાની માતૃભાષા તરીકે ગુજરાતીને ગણાવતા હોય છે. ઘણા લોકો તો ‘માતૃભાષા’નો અર્થ ‘માતાની ભાષા’ જેવો કરતા હોય છે અને એના આધારે પોતાને ગુજરાતી ભાષક ગણાવતા હોય છે.

આપણે જાણીએ છીએ એમ દરેક ભાષાનું એક શબ્દભંડોળ અને વ્યાકરણ હોય છે. આ શબ્દભંડોળને આપણે કેટલાક વર્ગોમાં વહેંચી શકીએ. એમાંના ઘણા બધા વર્ગોનું ધોવાણ જલ્દી થતું હોય છે. ઉદાહરણ તરીકે ગુજરાતી ભાષાના સગપણવાચક શબ્દો (kinship terms) લો. શહેરોમાં વસતા અને ઉચ્ચશિક્ષણ મેળવેલા મોટા ભાગના ગુજરાતીઓનું આ શબ્દભંડોળ નિષ્ક્રિય થઈ ગયેલું હોય છે. કોઈ ‘બા’ કે ‘બાપા’ કહે તો એ લોકો સમજે ખરા પણ જ્યારે બોલવાનું આવે ત્યારે એ લોકો ‘મધર’ કે ‘ફાધર’ કહેતા હોય છે. ઉત્ક્રાંતિનો એક નિયમ છે: જે અવયવ વપરાય નહીં એ અવયવ ખરી પડે. એવી તમામ શક્યતાઓ છે કે હવે પછીની પેઢી પાસે ગુજરાતી સગપણવાચક શબ્દો નહીં હોય.

એ જ રીતે, કેલેન્ડર સાથે સંકળાયેલા શબ્દો લો. અમદાવાદ કે વડોદરાના રાજમાર્ગ ઊભા રહીને સો માણસોને પૂછો કે આજે કઈ તિથિ થઈ છે? જો પાંચ ગુજરાતીઓ પણ સાચો જવાબ આપે તો આપણાં નસીબ સારાં છે એમ માનવાનું. હું પણ નથી જાણતો. હકીકત એ છે કે તિથિ સાથે સંકળાયેલું શબ્દભંડોળ પણ હવે લગભગ નિષ્ક્રિય થઈ ગયું છે. એ જ રીતે, તહેવારો સાથે સંકળાયેલું શબ્દભંડોળ પણ.

એ જ રીતે ફર્નીચર, આરોગ્ય, રમતગમત, ખોરાક, વસ્ત્રો વગેરે સાથે સંકળાયેલાં શબ્દભંડોળો લો. આપણને ખ્યાલ આવશે કે આ બધાં જ શબ્દભંડોળો ધીમે ધીમે નિષ્ક્રિય (passive) બની રહ્યાં છે. આ પરિસ્થિતિ સારી છે કે ખરાબ છે એ વિષે મારે કંઈ નથી કહેવું. પણ, આ પ્રકારનું ભાષાધોવાણ ગુજરાતી ભાષાને સમૃદ્ધ ન જ કરે. પ્રો. ખુબચંદાણીએ વરસો સુધી સિન્ધી ભાષા પર કામ કરીને એ ભાષાના ધોવાણનો એક નકશો આપ્યો છે. મને લાગે છે કે એ નકશો ગુજરાતી ભાષાના ધોવાણને પણ એટલો જ લાગુ પડે.

એક જમાનામાં નવી ભાષાઓ જનમતી પણ હતી. ખાસ કરીને સંસ્થાનવાદી પરિબળોના કારણે. એક પ્રજા બીજી પ્રજા પર આક્રમણ કરે. એને જીતી લે. પછી બન્ને પ્રજા પાસે કોઈ કડીભાષા ન હોય. બન્નેને સંવાદની તાતી જરૂર પડે. એ જરૂરીયાત સંતોષવા લોકો ઊભાઊભ એક નવી ભાષા ઊભી કરે. ભાષાશાસ્ત્રીઓ એવી ભાષાને pidgin કહે છે. પછી ધીમે ધીમે એ pidgin જે તે વર્ગની માતૃભાષા બનવા માંડે ત્યારે એ creole કહેવાતી હોય છે. આ creole ભાષાની સંરચના પણ સમજવા જેવી હોય છે. 

આજ વ્યવસ્થા કદાચ આજે પણ કામ કરી રહી છે. પણ જરા જુદી રીતે. આજે એક ભાષા બીજી ભાષા પર આક્રમણ કરે છે. અથવા તો આર્થિક અને બીજાં અનેક કારણસર એક ભાષાસમાજ સામેથી બીજા ભાષાસમાજનું ‘ગુલામ’ બની જાય છે. પછી, એ ભાષાસમાજ એક નવા જ પ્રકારની ભાષા ઊભી કરે. એમાં એની માતૃભાષાની સંરચના જળવાય પણ મોટા ભાગનું શબ્દભંડોળ ‘માસ્ટર’ની ભાષાનું હોય. વરસો પહેલાં મેં ‘દિવ્યભાસ્કર’ની વેબ આવૃત્તિમાં આ વાક્ય વાંચેલું: ‘વડોદરાના એરપોર્ટ પર એક પ્લેન બર્ડ સાથે હીટ થતાં રહી ગયું’. આ પ્રકારની વાક્યરચનાઓને pidgin કહેવાય કે નહીં? અહીં મૂળ ગુજરાતીની વાક્યરચના સચવાઈ છે. પણ શબ્દભંડોળ નથી સચવાયું. ‘નેક્સ્ટ સંડેએ મારાં મધર ઈન લો બાય પ્લેન દિલ્હીથી આવવાનાં છે. મારે એમને રીસીવ કરવા જવાનાં છે’ પણ એ પ્રકારનું જ એક વાક્ય છે. અત્યારે ઘણા ગુજરાતીઓ આવી ભાષા બોલે છે. લખે પણ છે. એમાં પત્રકારોનો પણ સમાવેશ થાય છે. તો આ પ્રકારની ભાષાને વિશિષ્ટ અર્થમાં creole કહી શકાય કે નહીં? આ મુદ્દો ચર્ચવા જેવો છે. આ પ્રકારના code mixingને ભલે કેટલાક લોકો ‘યુવાનોની ભાષા’ તરીકે ઓળખવાતા હોય, મારે માટે તો એ ભાષાધોવાણનો એક ઉત્તમ નમૂનો છે.

જેમ ભાષાઓ મરી રહી છે એમ કેટલીક નવી ભાષાઓ મળી પણ આવતી હોય છે. પણ, એમનું પ્રમાણ ખૂબ જ ઓછું છે. હિમાલયમાં સુલુંગ પ્રજા મળી આવી ત્યારે ભાષાશાસ્ત્રીઓને લોટરી લાગ્યાનો અનુભવ થયેલો. કેમ કે એમને એની સાથોસાથ એક નવી ભાષા પણ મળી આવેલી. એ જ રીતે, બ્રાઝિલના એમેઝોન જંગલમાં પણ કેટલાક નવા માનવસમાજો મળી આવ્યા ત્યારે પણ એવો જ અનુભવ થયેલો. એમની પણ પોતાની ભાષા હતી. પણ, આ ભાષાઓ એક વાર આધુનિક જગતના સંપર્કમાં આવશે પછી ધીમે ધીમે વિલાવા માંડશે. 

૧૯૫૦માં રોબર્ટ હૉલ નામના ભાષાશાસ્ત્રીએ Leave Your Language Alone નામનું પુસ્તક લખેલું. હું એમ. એસ. યુનિવર્સિટીમાં જ્યારે ભાષાશાસ્ત્ર સાથે એમ.એ. કરતો હતો ત્યારે અમારે એ પુસ્તક અભ્યાસક્રમમાં હતું. એમાં હૉલે વર્ણનાત્મક ભાષાશાસ્ત્રની મર્યાદામાં રહીને કહ્યું છે કે લોકો જે બોલે (લખે તે નહીં) એને જ ધ્યાનમાં લો. એમાં વ્યાકરણની ભૂલો ન જુઓ. ત્યાર બાદ ૨૦૦૬માં જોશુઆ ફિશમેન નામના ભાષાશાસ્ત્રીએ Do not Leave Your Language Alone પુસ્તક લખ્યું. એમાં એણે હૉલની સામે દલીલ કરી. એ કહે છે કે હવે કેટલીક ભાષાઓ પર પ્રભુત્વ ધરાવતી ભાષાઓનું દબાણ વધી ગયું છે. જો તમારી ભાષા પ્રભુત્વ ધરાવતી ન હોય તો તમે એની કાળજી લો. નહીં લો તો તમારી ભાષા મરવા પડશે. ઘણા ભાષાશાસ્ત્રીઓ અંગ્રેજી અને સ્પેનિશ જેવી ભાષાઓને ‘હત્યારી ભાષાઓ’ તરીકે ઓળખાવે છે. એ ભાષાઓએ ઘણી ભાષાઓને મારી નાખી છે. રશિયન પણ એક જમાનામાં એવી ભાષા હતી. સોવિયેટ યુનિયન વિખરાઈ ગયું પછી રશિયન ભાષાની killing instinct નબળી પડી ગઈ છે.

યુનેસ્કોએ મરવા પડેલી ઘણી બધી ભાષાઓને બચાવવાના પ્રયાસો હાથ ધર્યા છે. જે બચાવી શકાય એમ નથી એવી ભાષાઓનું દસ્તાવેજીકરણ પણ શરૂ કર્યું છે. જે ભાષાઓના એક જ ભાષક હતા એવી પણ કેટલીક ભાષાઓ બચાવી લેવામાં આવી છે. આપણા ત્યાં પણ ગણેશ દેવી અને બીજા કેટલાક ભાષાપ્રેમીઓ અને ભાષાશાસ્ત્રીઓ એ દિશામાં કામ કરી રહ્યા છે.

જો કે, આપણે ભાષાધોવાણ પર ખૂબ ઓછું ધ્યાન આપી રહ્યા છીએ. સરકારો દિનપ્રતિદિન લોકપ્રિયતાને ધ્યાનમાં લેવા તરફ આગળ વધી રહી છે. અંગ્રેજી કે બીજી કેટલીક ભાષાઓ આર્થિક સમૃદ્ધિ સાથે સંકળાયેલી છે. પ્રજા એ ભાષાઓ તરફ વળી રહી છે. એ સંજોગોમાં રાજ્યની ભાષા પ્રત્યેની જવાબદારીઓ વધી જાય છે. જો કે, આપણું રાજ્ય એમાં નિષ્ફળ ગયું છે. હવે પ્રજા પણ એમાં નિષ્ફળ જવા તરફ આગળ વધી રહી છે.

2 thoughts on “ભાષાને શું વળગે ભૂર? – (૪૭) બાબુ સુથાર

  1. ખૂબ જ અભ્યાસપૂર્ણ અને વાસ્તવિકતા સ્વીકારી સાવધાન એવો પોકાર કરતો આ લેખ ગુજરાત સરકાર,ગુજરાતી પ્રજાને સાવધ કરશે કે બહેરાં કાન પર અથડાઈ આકાશમાં વિલીન થઈ જશે?

    Like

  2. મા બાબુ સુથારનો અભ્યાસપૂર્ણ લેખ
    તેમનો પ્રજા એ ભાષાઓ તરફ વળી રહી છે. એ સંજોગોમાં રાજ્યની ભાષા પ્ર થસ્જે તેવી ત્યેની જવાબદારીઓ વધી જાય છે. જો કે, આપણું રાજ્ય એમાં નિષ્ફળ ગયું છે. હવે પ્રજા પણ એમાં નિષ્ફળ જવા તરફ આગળ વધી રહી છે.આક્રોશનો અભ્યાસ કરી યોગ્ય થશે તેવી આશા

    Like

પ્રતિભાવ

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  બદલો )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  બદલો )

Connecting to %s