“મને સાંભરે રે  “- દાવડાસાહેબ અને હું – બાબુ સુથાર


(આજે દર શુક્રવાર માટે મૂકાતી, બાબુભાઈ સુથાર લિખીત સીરીઝ, “ભાષાને શું વળગે ભૂર” ના પ્રકરણને બદલે, બાબુભાઈ સુથારે દાવડા સાહેબ સાથેના એમના સંબંધને ખૂબ વ્હાલથી યાદ કરીને આ લેખ લખ્યો છે અને દાવડાસાહેબની સ્વીકૃતિ અને ઈચ્છાને  આધીન થઈને આ લેખ અહીં પ્રગટ કરી રહી છું. આ આંગણું દાવડાભાઈએ શરૂ કર્યું અને એમનું જ રહેશે.)

“મને સાંભરે રે  “- દાવડાસાહેબ અને હું

બાબુ સુથાર

હું અને મારાં પત્ની, કેલિફોર્નિયાના બે એરિયામાં આવેલા પાલો આલ્ટોમાં છન્નુ વરસના ‘દાદા’ના હુલામણા નામે ઓળખાતા હરિકૃષ્ણ મજમુદારની સેવા કરવા આવ્યાં ત્યાં આગળ મેં ‘દાવડાનું આંગણું’માં ક્રમશ: પ્રગટ થતી મારી આત્મકથા અટકાવેલી. એમ કરવા પાછળ એક કારણ હતું: હું મને થયેલા અનુભવો વિશે પ્રામાણિકતાપૂર્વક લખી શકું એમ ન હતો. આજે પણ લખી શકું એમ નથી. મને ડર લાગે છે કે જો હું એ અનુભવોનું પ્રામાણિક વર્ણન કરું તો મોટા ભાગના લોકો મને કહેશે, “જાઓ જાઓ, તમારા જેવા જાણીતા સાહિત્યકાર અને વિદ્વાન સાથે કોઈ આવું વર્તન કરે ખરું?” એ વાત પણ સાચી છે. પણ, એવું વર્તન કરનારને હું ‘જાણીતો સાહિત્યકાર’ કે ‘વિદ્વાન’ છું એવી ખબર હોવી જોઈએ ને?

બે એરિયામાં, અને કદાચ સમગ્ર અમેરિકામાં પણ, અને બની શકે કે આવું ભારતમાં અને ગુજરાતમાં પણ બન્યું હોય, ગુજરાતી સાહિત્ય સાહિત્યકારોના હાથમાં નથી, સાહિત્યરસિકોના હાથમાં છે. એમાંના કેટલાક સાહિત્યરસિકો ખૂબ નિષ્ઠાવાન છે. એમની નિષ્ઠાનો લાભ સાહિત્યને મળ્યો પણ છે. પણ મોટા ભાગનામાં નિષ્ઠા સિવાયનું બીજું બધું જ દેખાય છે. એ લોકો રાજકારણ કરીને સાહિત્યકાર તરીકે કે સાહિત્યરસિક તરીકે ટકી રહેવાનો પ્રયાસ કરતા હોય છે. હું ઘણી વાર મારા મિત્રોને રમૂજમાં કહેતો હોઉં છું: બે એરિયામાં મેં એક વસ્તુ નોંધી: સૂંઠના ગાંગડાનો ફોટો હોય તો પણ તમે અહીં ગાંધી બની શકો. શરત માત્ર એટલી કે તમારી પાસે પૈસા અને સામાજિક વગ હોવાં જોઈએ. સાહિત્યમાં, શિક્ષણમાં તથા જીવનમાં પણ મેં બને એટલા પ્રામાણિક રહેવાનો પ્રયાસ કર્યો છે. બે એરિયામાં આવ્યા પછી મને પહેલી વાર સમજાયું કે પ્રામાણિક બનવાનો કોઈ અર્થ નથી. એને કારણે મારી સામે એક પડકાર ઊભો થયેલો: પ્રામાણિક બની રહું કે પ્રામાણિકતાના છોડી ટોળામાં ભળી જાઉં અને નેતા જેવાં વસ્ત્રો પરિધાન કરતા ગુજરાતીઓની ‘હાજી હાજી’ કરું? મેં પહેલો માર્ગ પસંદ કરેલો. હજી મારે કોઈ નેતા જેવાં વસ્ત્રો પરિધાન કરતા સાહિત્યરસિકોની જરૂર નથી પડી.

પણ, એનો અર્થ એવો પણ નથી કરવાનો કે બે એરિયામાં સારા માણસો વસતા જ નથી. ઘણા હશે. કદાચ હું એમના સંપર્કમાં નહીં આવ્યો હોઉં. અને હું જે વડીલોના સંપર્કમાં આવ્યો છું એમાંના પણ ઘણા બધા પ્રામાણિક છે. દાખલા તરીકે જવાહરભાઈનું ઉદાહરણ લો. જો આપણે એમની મદદ ન લઈએ તો એમને દુ:ખ થાય. એજ રીતે, રામજીભાઈનું ઉદાહરણ લો. રામજીભાઈની મેં અનેક જીવનકથાઓ સાંભળી છે. એક મહાકાવ્ય સાંભળતો હોઉં એ રીતે. એ માણસ ભલભલાને જે કહેવું હોય તે કહી નાખે. બરાબર એમ જ, દાવડા સાહેબનું ઉદાહરણ લો અને જયશ્રીબેન મરચંટનું ઉદાહરણ લો.

જવાહરભાઈ આજે પણ જો અમે અઠવાડિયે બે અઠવાડિયે એમનો સંપર્ક ન કરીએ તો સામેથી ફોન કરે અને મોટે ભાગે એકના એક પ્રશ્નો પૂછે. એમની સ્મૃતિ જરા નબળી પડી ગઈ છે. પણ, તરત જ કહે: “તમે ક્યારે આવો છો મારા ત્યાં?” ક્યારેક અમે જમીને એમના ત્યાં જઈએ તો પણ અમારે જમવું પડે. જો ન જમીએ તો જવાહરભાઈના મોં પર હતાશા વ્યાપી જાય. પાછી એ હતાશા આપણે પણ સહન ન કરી શકીએ એવી હોય. જવાહરભાઈ કેવળ અમારી જ નહીં, કોઈ પણ માણસની એવી જ આગતા-સ્વાગતા કરે. એ કોઈ ભેદ ન પાડે. એ જ રીતે, રામજીભાઈ પણ. હું ફોન ન કરું તો પણ એમનો સામેથી ફોન આવે. થોડીક સલાહ-શિખા઼મણ પણ આપે. એમની કેટલીક શિખામણો અમને ખૂબ કામ લાગી છે. એ જ રીતે જયશ્રીબેન પણ. એ અઠવાડિયે એકાદ ફોન તો કરે જ. મોટા ભાગના ફોનમાં એ મને સાહિત્ય કે ભાષાને લગતો કોઈકને કોઈક પ્રશ્ન પૂછે. એ હંમેશાં કંઈક શીખવા માગે. આમ તો એ મારા કરતાં વયમાં ય મોટાં અને સાહિત્યકાર તરીકે પણ સિનિયર. પણ, એવો કોઈ ભેદ ન જાળવે. હંમેશાં પૂછે: “તમે બધાં કેમ છો?” રેખા વિશે ખાસ પૂછે. એથી જ તો રેખાને જયશ્રીબેન બહુ ગમી ગયાં છે. એ મને અવારનવાર યાદ દેવડાવે: જયશ્રીબેન કેમ છે? જ્યારે બે એરિયાના દિવસો પર હું પ્રકરણો લખીશ ત્યારે આ બધાં વિશે વિગતે લખીશ. પણ, આ પ્રકરણમાં તો મારે દાવડાસાહેબની વાત કરવી છે.

મને હજી એમનું આખું નામ શું છે એની ખબર નથી. મેં કદી પૂછ્યું પણ નથી. કોણ જાણે કેમ મને ‘દાવડાસાહેબ’ નામ ગમી ગયું છે. મારા જેવા ઘણા બધા એમને એ હુલામણાં નામથી બોલાવે છે. હું બે એરિયામાં લાંબા સમય સુધી કામ કરવા આવ્યો એ પહેલાં બેચાર વાર દાદાને તથા એમનાં કુટુંબીઓને મળવા અહીં આવેલો. એ દરેક મુલાકાત વખતે દાદા, જવાહરભાઈ અને રામજીભાઈને મળવાનું થતું. ત્યારે દાદા હંમેશાં દાવડાસાહેબની વાત કાઢતા. પછી કહેતા, “મુંબઈના છે. મળવા જેવા માણસ છે.” અને હું એમને દાદ ન’તો આપતો. કેમ કે, આ અગાઉ મેં લખ્યું છે એમ હું બહુ સામાજિક માણસ નથી. મને ઓછામાં ઓછા માણસો ઓળખે તો એ વધારે ગમે. એટલું જ નહીં, મને નવી નવી ઓળખાણો કાઢવાનું મન પણ નથી થતું. તો પણ હું એમને દુ:ખી ન કરવા પડે એટલા માટે કહેતો કે “ક્યારેક મળવા જઈશું.” પછી હું જ્યારે બે એરિયામાં, મેં કહ્યું છે એમ, લાંબો સમય કામ કરવા માટે આવ્યો ત્યારે, દાદાએ મને એ વાત યાદ દેવડાવેલી, “જુઓ, આપણે દાવડાને મળવાનું છે.”

દાદા એક સમાજસેવક હતા. એમને તો જેટલા વધારે માણસો ઓળખે એટલી વધારે સેવા થાય. હું સમાજસેવક ન હતો. મેં એમને કહેલું પણ ખરું. મેં કહેલું કે મને સમાજસેવા ન પરવડે. જો હું સમાજસેવા કરવા બેસું તો મારાથી વંચાય નહીં, લખાય નહીં, સારી ફિલ્મો જોવાય નહીં. મ્યુઝિયમમાં જવાય નહીં. પણ દાદાને એ વાત સમજાતી ન હતી. એથી એ વારંવાર મારી સાથે આને મળવા જઈએ કે તેને મળવા જઈએ જેવી વાતો કરતા. અને દરેક વખતે હું એમને કહેતો, “ચોક્કસ, આપણે જઈશું.” પછી, એ મને કહેતા, “રવિવારે મંદિરે જઈશું. ત્યાં બધા મળશે.” દાદા દર રવિવારે બે એરિયાનાં બે ત્રણ મંદિરોમાં જતા અને ત્યાં બેસીને સમાજસેવા કરતા. ત્યાં એમના અંગત મિત્રો પણ આવતા. એ એમના મિત્રોને એ ‘મારાં નવરત્નો’ તરીકે ઓળખાવતા. મને બરાબર યાદ નથી પણ મને લાગે છે કે દાવડાસાહેબને હું સૌ પ્રથમવાર કાં તો કોઈક મંદિરમાં કાં તો દાદાના કોઈક મિત્રને ત્યાં મળ્યો હોઈશ. ત્યાર પછી તો મારે એમને ઘણી વાર મળવાનું થતું. ખાસ કરીને દાદા જેમાં જવાના હોય એવા સામાજિક કાર્યક્રમોમાં. અને અમે જ્યારે પણ મળતા ત્યારે એક વાત એ મને અચૂક કહેતા, “બાબુભાઈ, હું એક એન્જિનિયર છું. ગુજરાતી સાહિત્ય હું ભણ્યો નથી. ગુજરાતી ભાષાનું વ્યાકરણ પણ હું ભણ્યો નથી. પણ, નિવૃત્ત થયા પછી હું ગુજરાતી સાહિત્ય અને ભાષામાં રસ લઉં છું. મને ગમે છે.” જો કે, જવાબમાં હું કહેતો કે સાહિત્યકાર કે સાહિત્યરસિક બનવા માટે ગુજરાતી સાહિત્ય સાથે એમ.એ. કરવાની કોઈ જરૂર નથી. સાહિત્ય અને ભાષા માટે સંવેદનશીલ હો એટલું જ પૂરતું છે.

સાચું પૂછો તો મને નિવૃત્તિમાં કંઈ કામ કરવાનું ન હતું એટલે જાતને વ્યસ્ત રાખવા સાહિત્યિક પ્રવૃત્તિઓ કરતા માણસો બહુ ગમતા નથી. અમેરિકામાં એવા ઘણા સિનિયરો છે. પણ દાવડાસાહેબ એમના કરતાં એક બે બાબતે જુદા પડે. સો પહેલાં તો એમણે કદી પણ એમ નથી કહ્યું કે ગુજરાતી ભાષાનું વ્યાકરણ કે એની જોડણી ખોટી હોય તો પણ ચાલે. એમણે અવારનવાર એવું કહ્યું છે કે લેખનમાં વ્યાકરણ અને જોડણી તો સચવાવાં જ જોઈએ. ઘણા સિનિયર ગુજરાતીઓ એમની કાચી કૃતિઓ અને ઘણી વાર તો એથી ય વધારે કાચી ભાષાનો બચાવ કરતાં મેં જોયા છે. કોઈ કહેશે: હું તો મારા આનંદ માટે લખું છું. આ સૌથી મોટું જુઠાણું છે આ જગતનું. જો તમે તમારા માટે જ લખતા હો તો તમે જાહેરમાં કેમ મૂકો છો? અને બીજું, જો એમ જ હોય તો તમે બીજા સાહિત્યકારો તમારાં લખાણની પ્રશંસા કરે એવી આશા શા કાજે રાખતા હો છો? દાવડાસાહેબે ક્યારેય એમ નથી કહ્યું. મને એમણે જ્યારે પણ એમ કહ્યું છે કે મેં ગુજરાતી સાહિત્યમાં કોઈ ડીગ્રી મેળવી નથી પણ હું ભાષાનું વ્યાકરણ અને ભાષાની જોડણી પણ સચવાવી જોઈએ એમ માનું છું ત્યારે મને એમનામાં રહેલી નિખાલસતા તો સ્પર્શી જતી જ હતી પણ એથીય વધારે તો એમનો ભાષાપ્રેમ સ્પર્શી જતો હતો. અમે બન્ને એકબીજાની નિકટ આવ્યા એ માટે જે કોઈ કારણો જવાબદાર છે એમાં આ કારણનો પણ સમાવેશ થાય છે.

શરૂઆતમાં હું એમને જેટલી વાર મળ્યો છું એટલી વાર એમણે મને એમના ‘દાવડાનું આગંણું’ બ્લોગની પણ વાત કરેલી. શરૂઆતમાં તો એ બ્લોગ એમના માટે નિવૃત્તિની એક પ્રવૃત્તિ જેવો હતો. ઘરમાં બેસીને, દાવડાસાહેબ એ રીતે અનેક લોકોની સાથે જોડાતા. એ જમાનામાં હું બ્લોગને બહુ ગંભીરતાથી ન’તો લેતો. આજે પણ મોટા ભાગના બ્લોગ મને જે તે બ્લોગરની એક જાહેર ડાયરી જેવા લાગતા હોય છે. દાવડાસાહેબ મને ઘણી વાર કહેતા કે મારા બ્લોગ પર મેં ફલાણા-ઢીંકણાની કૃતિ મૂકી છે. તમે જોજો. હું સમય મળ્યે જોતો પણ ત્યાર પછી અમે જ્યારે મળતા ત્યારે અમે ભાગ્યે જ એની વાત કરતા.

એ દિવસો દરમિયાન એક વાર મારે દાદા અને જવાહરભાઈની સાથે એમને ત્યાં જમવા જવાનું થયેલું. જો કે, મને એમના ત્યાં જવાનો બહુ ઉત્સાહ ન હતો. એ માટે કારણ કંઈ ન હતું. હું માનતો કે મારા બેત્રણ કલાક એમાં જાય એના કરતાં એટલા કલાક હું કાંઈક વાંચવા/લખવામાં ગાળું તો વધારે સારું. રેખાએ તો દાદા જ્યાં જાય ત્યાં જવું જ પડતું. તો પણ હું એમની સાથે જોડાયેલો. એમના ઘેર દીકરો હાજર હતો અને પુત્રવધુ પણ હાજર હતાં. જમતી વખતે અમારે સાહિત્યની વાતો થયેલી. એમાં કોઈ ખટપટ ન હતી. ફલાણો આવો ને ઢીંકણી આવી એવી કોઈ વાતો ન હતી. એમાં ક્યાંય કોઈની ભાટાઈ પણ ન હતી. વળી, એમની વાતમાં ક્યાંય એ પોતાને ‘પ્રમોટ કરતા હોય’ એવું પણ મને ન’તું લાગ્યું. બધી જ વાતો સાહજિક હતી. એ એમના બ્લોગની વાત કરતા. બ્લોગના કેટલાક લેખકોની વાત કરતા. એમાંના ઘણા બધા સામે મને અણગમો હતો. પણ, હું એમની વાત સાંભળતી વખતે એ અણગમો વચ્ચે નહોતો લાવતો. મને ન ગમતા માણસની કોઈ વાત કરે ત્યારે હું ઘણી વાર ખૂબ ધ્યાનથી સાંભળું. કેમ કે, એમ કરવાથી ઘણી વાર આપણને ન ગમતા માણસો ગમવા પણ લાગે. કંઈ કહેવાય નહીં.

એ દરમિયાન બે એરિયામાં મારે જોઈએ એટલા સાહિત્યકાર/સાહિત્યરસિક દુશ્મનો ઊભા થઈ ગયા હતા. દાદા મને અવારનવાર કહેતા, “શા માટે તમે આ લોકોની સાથે સંબંધ રાખતા નથી?” હું કહેતો, “દાદા, એમાંના મોટા ભાગના લોકોને પ્રમોટરો જોઈએ છે. હું કોઈનો સેલ્સ પર્સન બની શકું એમ નથી.” બે એરિયામાં હવે મને કોઈ સાહિત્યિક કે સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમોમાં બોલાવતું ન હતું. જો કે, લોકો દાદાને અવશ્ય બોલાવતા અને દાદા બધે જતા. એને કારણે મારે પણ દાદાની સાથે જવું પડતું. જ્યારે પણ આવું થતું ત્યારે કેટલાક લોકો મારું અપમાન કરવાનો લાભ જતો ન’તા કરતા. જો કે, એમની અપમાન કરવાની રીતો તદ્દન મિડિયોકર, હતી. દાખલા તરીકે મારા માટે બેસવાની વ્યવસ્થા વિચિત્ર જગ્યાએ કરવી. અથવા તો ઉપસ્થિત શ્રોતાઓનાં નામોમાંથી મારા નામની બાદબાકી કરવી. મને એ બધું જોઈને ખૂબ હસવું આવતું. મને થતું કે ક્યાં આ પામર જીવો સાથે મારો પનારો પડ્યો છે! એકાદ બે વાર તો મેં આ બાબતે દાદા સાથે ઝગડો પણ કરેલો. મેં કહેલું કે હું તમારી સાથે આવીશ પણ બહાર બેસીશ. એકાદ-બે કાર્યક્રમોમાં મેં એવું કરેલું પણ ખરું. એક સાહિત્યિક કાર્યક્રમમાં અંતે એક ભાઈ બધાંને આભાર માનવા ઊભા થયા. એમણે ‘ભારતથી અહીં પધારેલાં એક માનવંતા મહેમાનનો’ (એમના શબ્દો છે) આભાર માનેલો. પણ શા માટે ખબર છે? બે વિસ્તારના ગુજરાતી સાહિત્યમાં પ્રદાન કરવા માટે! એ ભાઈએ દેખીતી રીતે જ મારો નામોલ્લેખ સરખો પણ ન’તો કર્યો. એ ઘટના પછી મેં બે એરિયાની તમામ સાહિત્ય/સાંસ્કૃતિક સંસ્થાઓને લખી દીધું કે તમારે મને આમંત્રણ ન આપવું અને મેં દાદાને પણ કહી દીધું કે હું તમારી સાથે કોઈ સાહિત્યિક કે સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમમાં નહીં આવું. જો તમને આ શરત મંજૂર ન હોય તો હું અને રેખા પાછાં ફિલાડેલ્ફિયા ચાલ્યાં જઈએ. દાદા મારા ગુ્સ્સાને સમજી ગયા હતા.

દાવડાસાહેબ આમાંની ઘણી બધી ઘટનાઓના સાક્ષી રહ્યા છે. અને જ્યારે પણ આવું બન્યું છે ત્યારે એમણે જે તે વ્યક્તિને સામેથી ફોન કરીને કહ્યું છું કે તમે અવિવેકી બન્યા/બન્યાં છો. આમાં બાબુભાઈનો વાંક નથી. જ્યારે બીજા મિત્રોએ મને ફોન કરીને કહ્યું છે કે જુઓને, આ લોકો તમારી સાથે કેવું વર્તન કરે છે! મને એમને કહેવાનું મન થઈ જતું કે તમે એ લોકોને કહો. મને નહીં. પણ એવી સૂઝ કેવળ દાવડાસાહેબમાં જ હતી.

એક વાર એમણે મને કહ્યું, “તમે અમારા બ્લોગ માટે કંઈક લખો.” મને એમના આમંત્રણમાં કોઈ રાજકારણ ન’તું દેખાયું. કદાચ એથી જ મેં એમના આમંત્રણનો સ્વીકાર કર્યો હશે. એમણે કહ્યું: શુક્રવાર તમારો. ગુરુવારે સાંજે તમારે મને લખાણ મોકલી દેવાનું. હું અપલોડ કરી દઈશ. શુક્રવારે એ વાચકો સુધી પહોંચી જશે. આ બાબત માટે દાવડાસાહેબને કોઈકે ફોન કરીને કહેલું, “જો જો, આ ભાઈ તમારું આંગણું ગંદું ન કરે.” પણ, દાવડાસાહેબે એમની સલાહનો સ્વીકાર નહોતો કર્યો. અને મેં ‘દાવડાનું આંગણું’માં મારી આત્મકથા લખવાનું શરૂ કર્યું. હું આજે પણ આ ઘટના વિશે વિચારું છું ત્યારે મને દાવડાસાહેબની હિમ્મત પર માન ઉપજે છે. દાવડાસાહેબે મને કહ્યું હતું કે કોઈ મને ગમે તે સલાહ આપે. મને યોગ્ય લાગે તો જ હું એ સલાહનો સ્વીકાર કરું.

એમની આ હિંમત કદાચ મને એમની વધારે નજીક લઈ ગઈ હશે એવું મને લાગે છે. પછી તો દર ગુરુવારે સવારે એમનો ફોન કે મેસેજ આવે: “આજે ગુરુવાર છે. તમારું લખાણ સાંજ સુધીમાં મળી જાય તો સારું.” હું આટલા સમયમાં એક પણ ગુરુવાર ચૂક્યો નથી. સામે છેડે દાવડાસાહેબ પણ ચૂક્યા નથી. હા, એમની તબિયત લથડી પછી એ એક જ વાર ચૂકેલા. એ સાંજે એમણે મને ફોન કરીને કહેલું, “આજે આખો દિવસ દવાખાને હતો એમાં તમને સંદેશો મોકલી ન શક્યો.”

દાવડાસાહેબની આ શિસ્તબદ્ધતા મને ખૂબ સ્પર્શી ગઈ છે. જો કે, મેં એમની બ્લોગની પ્રવૃત્તિઓમાં ક્યારેક દરમિયાનગીરી કરી નથી. ક્યારેક એ નામ દઈને કહેતા કે ફલાણાભાઈનું મારા પર બહુ દબાણ છે. એ કહે છે કે મારું લખાણ તમે બ્લોગ પર પ્રગટ કરો. ખૂબ નબળું છે. શું કરું? લોકો શા માટે આવા દબાણ કરતા હશે? મેં એમને એક રસ્તો બતાવ્યો. મેં કહ્યું, “તમે એક કામ કરો. બ્લોગના સલાહકારોમાં મને મૂકી દો. પછી જેના પણ લખાણનો તમારે અસ્વીકાર કરવો હોય એને કહી દેજો કે બાબુભાઈ આ લખાણ પ્રગટ કરવાની ના પાડે છે.” દાવડાસાહેબ, મેં અગાઉ નોંધ્યું છે એમ, એક પ્રામાણિક માણસ. એ કહે, “પણ તમે એ લખાણ ન વાંચો ત્યાં સુધી મારાથી એવું ન કહેવાય.” મેં કહ્યું, “તમે ચિંતા ન કરો. મેં સાહિત્યમાં દુશ્મનો ઊભા કરવાનો ગૃહઉદ્યોગ ખોલ્યો છે. જો કૃતિ તમને ન ગમી હોય એ મને ક્યાંથી ગમવાની હતી?” મને ખબર નથી કે એમણે આ ‘ટ્રીક’નો કેટલો ઉપયોગ કરેલો. પણ, મેં કદાચ જિંદગીમાં પહેલી વાર કોઈ માણસને સામેથી મારું નામ વાપરવાની પરવાનગી આપેલી.

‘દાવડાનું આગણું’ બ્લોગ એમનું મોટી ઉમરે અવતરેલું સંતાન છે. એ આ બ્લોગને ખૂબ પ્રેમ કરે છે. એમને સતત એમ થતું હતું કે આ બ્લોગને સાહિત્યકારોની અને સાહિત્યરસિકોની પણ માન્યતા મળવી જોઈએ. એમણે બ્લોગને એક વ્યવસ્થામાં વિકસાવવા ઘણું કામ કર્યું. જરૂર પડી ત્યાં મારી સલાહ લીધી. લલિતકલા જેવો વિભાગ એમણે શરૂ કર્યો. એમાં જ્યોતિ ભટ્ટ જેવા ચિત્રકારોનાં ચિત્રો પણ પ્રગટ થયાં. એમાંનાં કેટલાંક ચિત્રોનો મેં પરિચય લખ્યો. જ્યોતિભાઈને ગમ્યો. વાચકોને પણ ગમ્યો. પછી મેં એમને કહ્યું કે આ વિભાગમાં હું બીજા ચિત્રકારોને પણ લાવી આપીશ. મેં એમને બે-પાંચ ચિત્રકારોની સંપર્ક માહિતી પણ આપી. એટલું જ નહીં, એ ચિત્રકારોને મેં પ્રાથમિક ભૂમિકા પણ સમજાવી દીધેલી. દાવડાસાહેબનું એક બીજું પાસું મને ખાસ ગમી ગયું છે: મારે તો ખાલી આંગળી જ ચીંધવાની. બાકીનું કામ એ પતાવી લેતા. હું એમને કહેતો: follow up તમારે કરવાનું. મારી પાસે સમય નથી. અને એ કરતા. હોંશે. એમની તબિયત લથડી ત્યાં સુધી એ કામ કરતા રહ્યા. એટલે સુધી જે જ્યોતિ ભટ્ટ જેવા વિશ્વવિખ્યાત કળાકાર સાથે એમણે અંગત મૈત્રી પણ વિકસાવી. પછી જ્યોતિભાઈથી પણ આગળ ગયા. એ બીજા અનેક કળાકારો સુધી પહોંચ્યા. એમની સાથે સંવાદ પણ કર્યો. વૈજ્ઞાનિકો સુધી પણ પહોંચ્યા. એમની પાસે પણ એમણે પોતાના બ્લોગ માટે લખાણો માગ્યાં. મેં એમને કહી રાખેલું, “બ્લોગના લાભાર્થે જો તમારે મારું નામ દેવું પડે તો દઈ દેજો. મને પૂછતા નહીં.”

અમે મળતા ઓછું પણ ફોન પર વાત વધારે કરતા. એ બિમાર પડ્યા પછી હું એક જ વાર મળ્યો છું. એ પણ એમના ઘરની બહાર. મુંબઈથી કેટલાક મિત્રોએ મારા માટે પુસ્તકો મોકલેલાં. હું એ પુસ્તકો લેવા એમના ત્યાં ગયેલો. ત્યારે એમની તબિયત ઘણી નબળી પડી ગયેલી હતી. પણ એમના ઉત્સાહમાં કોઈ નબળાઈ દેખાતી ન હતી. એ ઘણી વાર એમના મિત્રોને મારી વાત કરતા અને કહેતા પણ ખરા કે “આવો વિદ્વાન માણસ આપણા વિસ્તારમાં છે. આપણે એમના માટે કોઈક સારી નોકરી શોધવી જોઈએ.” એક વાર એ એક ઓફર પણ લઈ આવેલા. પણ, પછી મેં પણ ઉત્સાહ ન બતાવ્યો. કેમ કે મને ઓફિસ સમય ફાવે એમ ન હતો.

ઘણી વાર લોકો એમને ફરિયાદ કરતા અને કહેતા કે બાબુભાઈ તો બહુ ઘમંડી માણસ છે. તમને એમની સાથે કઈ રીતે ફાવે છે? દાવડાસાહેબ એમને કહેતા, “તમે એમને મળ્યા છો કદી? મળજો. પણ કોઈ લોભ રાખ્યા વિના મળજો. જો તમારે તમારા પ્રમોટર જોઈતા હો તો ન મળતા. બાકી એ દિલદાર માણસ છે. નવું નવું વાંચે છે. Share કરે છે. કોઈને ભાષાની મુશ્કેલી હોય તો સમજાવે છે. સુધારે છે. સાહિત્યનો આસ્વાદ કઈ રીતે કરવો એની પણ વાત કરે છે. પણ જો તમે એમને એમ કહો કે મારી આ કૃતિ વિશે વાત કરો તો એ અકળાઈ જશે. વગેરે.” દાવડાસાહેબે મને ઘણી વાર આવી ઘટનાઓની વાત કરી છે. અને મને એવી વાતો ગમતી પણ ખરી. કેમ કે અહીં એવા અસંખ્ય માણસો છે જે અફવાઓ ફેલાવ્યા સિવાય બીજું કશું કરતા નથી. વચ્ચે કોઈકે એવી અફવા ફેલાવેલી કે બાબુ સુથાર આવતા મહિને બે એરિયા છોડીને ચાલ્યા જાય છે. મેં જ્યારે એ અફવા વિશે સાંભળ્યું ત્યારે મને બહુ આનંદ થયેલો. મને થયેલું: ચાલો, આવી અફવાઓનો લાભ કેવળ સ્ટાર લોકોને જ મળે. આપણો પણ હવે ધીમે ધીમે ઉદય થઈ રહ્યો છે… બે એરિયામાં મારા વિષેની ગેરસમજો દૂર કરવામાં દાવડાસાહેબે ઘણી મોટી ભૂમિકા ભજવી છે. લોકો એક વાત સમજતા નથી. હું ડૉલર લઈને તમારી કૃતિઓનાં વખાણ કરનાર ગુજરાતી સાહિત્યકાર નથી. હું સારી કૃતિ હોય તો વખાણ કરું જ છું. તમે મારા દુશ્મન હો તો પણ. હું સાહિત્યમાં અંગત સંબંધો લાવતો નથી.

દાવડાસાહેબ પોતે કેટલાંક મંદિરોમાં વ્યાખ્યાનો આપવા જતા. ક્યારેક ગીતા પર. ક્યારેક નરસિંહ મહેતા પર. એ ખૂબ પરિશ્રમ કરીને જે તે વિષયો પર નોંધો તૈયાર કરતા. પછી ક્યારેક મંદિરના વહીવટદારોને પણ એ કહેતા: તમે બાબુભાઈને બોલાવો. એ સરસ બોલે છે. એક મંદિરના વહીવટદારે કહ્યું: એ તો એક વ્યાખ્યાનના હજાર ડૉલર માગે છે. આ વાતની મને પણ ખબર ન હતી. દાવડાસાહેબે એમને કહેલું: તમે બાબુભાઈને વાત કરી છે ખરી? હકીકતમાં આ પણ એક અફવા હતી. બે એરિયામાં આવી અફવાઓ પણ ફેલાતી હોય છે. એ પણ બે પાંચ મીડિયોકરોને કારણે જ. એ લોકો, તમને કોઈ બોલાવે નહીં એ માટે તમારો ભાવ નક્કી કરીને બધાંને જણાવી દે. તમારા વિશે ભાતભાતની કથાઓ બનાવે અને એ કથાઓને સમાજમાં રમતી મૂકે. ક્યારેક દાવડાસાહેબે એવી કથાઓ મને કહી છે. તો પણ દાવડાસાહેબના કહેવાથી બે મંદિરોમાં મેં ત્રણ વ્યાખ્યાનો આપ્યાં છે. હું માનું છું ત્યાં સુધી એ વ્યાખ્યાનો લોકોને ગમ્યાં પણ છે.

દાવડાસાહેબની તબિયત બગડી પછી અમારી વચ્ચેનો સંવાદ ઘણો ઓછો થઈ ગયો. એટલું જ નહીં, અમારા સંવાદના વિષયો પણ ઘણા બદલાઈ ગયા. હવે અમે સાહિત્યની વાત નથી કરતા. અમે એમની તબિયતની વાત કરીએ છીએ. એમની પાસે દાક્તરે જે કંઈ કર્યું હોય એની વિગતવાર માહિતી હોય. ક્યારેક તો એ આંકડાશાસ્ત્રીય માહિતી આપીને એમની તબિયત કેટલી સુધારા પર છે અને ક્યારે સુધરી જશે એની વાત પણ કરે છે. ક્યારેક દિકરા અને પુત્રવધુની વાત પણ કરે છે. એ બન્ને કેટલા ભાવથી એમની સેવા કરે છે એ વાત પણ એમણે કરી છે. એમની દીકરી પણ કેન્સરના ક્ષેત્રની નિષ્ણાત. દાવડાસાહેબે એની પણ અનેક વાર હોંશે હોંશે વાત કરી છે.

છેલ્લે, અમારી વચ્ચે એમના બ્લોગના ભાવિની વાત થયેલી. એમણે મને કહેલું કે “તમે સંભાળી લો.” પણ, હું એ માટે તૈયાર નથી. મારા બે બ્લોગ તૈયાર છે પણ હું કશું લખી શકતો નથી. મને સમય જ નથી મળતો. મારું સેવાનું કામ મને સાહિત્યનું કોઈ પણ કામ ધ્યાન દઈને કરવા દેતું નથી. આખરે એ બ્લોગ એમણે જયશ્રીબેન મરચન્ટને સોંપ્યો. બેએક અઠવાડિયાં પહેલાં દાવડાસાહેબે મને કહેલું: “જયશ્રીબેન સારી રીતે ચલાવે છે. મને એ વાતનો આનંદ છે.” પછી એમણે ભૂતકાળની એક બે ઘટનાઓ પર ઉમેરલી, જેમાં એમને કોઈકે બ્લોગ બંધ કરી દેવાની સલાહ આપેલી. ‘દાવડાનું આંગણું’ દાવડાસાહેબનું સંતાન છે. એને બંધ કરવાની સલાહને હું એક પ્રકારની ક્રૂરતા ગણું છું. સાહિત્યના સાચુકલા જીવો એવી ક્રૂરતા ન આચરી શકે.

6 thoughts on ““મને સાંભરે રે  “- દાવડાસાહેબ અને હું – બાબુ સુથાર

  1. આ લેખ મેં મારા અગિયાર વરસના પુત્ર સ્વપ્નિલ પાસેથી સાંભળવાનું ઠીક માન્યું.
    લાભ:
    એનું વાચન કૌશલ્ય જાણવા મળે, કેળવાય.
    મારી આંખોને આરામ મળે.
    એ પણ બાબુ સુથારથી પરિચિત થાય.
    ભાષાનો આદર કરે, સાચું જાણે.
    એમનાં લખાણોમાંની સહજતા, સત્ય, નિરાડંબર, જરૂરી વિગત, કહેવાની વાત જેવી બાબતોથી એ વાકેફ થાય.

    Like

  2. ગમ્યું. ડો. બા. સુ.ની વાત તો ફેસબુક આધારે મળી. પણ દાવડાનુ આગણુ બ્લોગ કેવીરીતે વાચવા મળે?

    Liked by 1 person

  3. મા પુરુષોતમજીના સાહીત્ય જેમ જેમ માણતા ગયા તેમ તેમ અમને સાચી ઓળખાણ થઇ.
    મા બા. સુ. ની આત્મકથા માણતા તેમને ઓળખ્યા પણ તેમના દુઃખદ અનુભવો જાણી દુઃખ થયું.
    અમે તો લાયક ન હતા પણ વૅબ ગુર્જરીના પ્રમુખ બનાવ્યા અને બધાને લાગ્યુ કે અમે લાયક નથી તો રાજીનામુ આપ્યું.
    ‘ अहं न जाने , हे जानकीनाथ,प्रभाते किं भविष्यति।’
    જેટલી સહજતા ન હતી
    છેલ્લે શ્વાસે ‘આધુનિક સમયમાં સકાએટ્રીઓ ‘મહાફોબીઆ’ ગણી દવા આપશે,પંડિત આવી કહેશે-‘જાતસ્ય હી દ્રુવો મૃત્યુ’તેમાં શું ગભરાવવાનું?ત્યારે ઘવાયલી લાગણીઓનો આધાર પ્રભુ શરણું જ રહે છે.સારો પ્રયત્ન—પ્રયત્ન ચાલુ રાખશો.લય અને સૂર પણ આવશે યાદ રાખી
    કાલ જારણમ્…………….
    આમેય અમારા લખાણે કેટલા દીવાના ગણે તે પણ રાસ આવી ગયુ

    Like

  4. ખૂબ સરળ અને સહજ રીતે લખેલાં આ શબ્દો મને આજે બહુ હૃદયસ્પર્શી લાગ્યાં.આ બધી વાત દાવડા સાહેબ મને કરતાં. આજે જ્યારે એમની હયાતી નથી, ત્યારે સ્મરણો યાદ કરવા ગમે.બાબુભાઈ, તમારા આ લખાણની સત્યતાની હું સાક્ષી છું.

    Like

પ્રતિભાવ

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  બદલો )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  બદલો )

Connecting to %s