કલ્પનાનો ઈશ્વર– અશોક વિદ્વાંસ


બી. ઈ. મિકેનિકલ થયો અને તરત જ મને નોકરી મળી એ વાતનો ઘરમાં બધાને, ખાસ તો મારી બાને, ખૂબ ગર્વ હતો. પણ નોકરી મુંબઈમાં હતી. એટલે હવે ઘર અને અમદાવાદથી દૂર થવાનું હતું. એટલું જ નહીં પણ, ’મુંબઈમાં રોટલો મળે પણ ઓટલો ન મળે’ એ કહેવત કેટલી બધી સાચી છે, એ સત્ય પણ મને હવે સમજાવાનું હતું. પરંતુ મુંબઈમાં ’ઓટલો’ મળવાનો પ્રશ્ન ધાર્યા કરતાં ખૂબ સહેલાઈથી ઉકલી ગયો! મુંબઈમાં વર્ષોથી વસતા મારા દાદાના દીકરા ભાઈનો પાર્લામાં ફ્લૅટ હતો. મુંબઈના હિસાબે સારો એવો મોટો કહેવાય એવો. તાત્પૂરતી મારા માટે ત્યાં રહેવાની ગોઠવણ થઈ ગઈ. ભાભીનું મન એમના ફ્લૅટ કરતાં યે ઘણું મોટું ને ઉદાર હતું. ’હું પારકે ઘેર રહું છું’ એવી લાગણી ભાભીએ મને કદી થવા ન દીધી. પાર્લાથી ચર્ચગેટની મારી રોજની ઘટમાળ શરૂ થઈ. મુંબઈની લોકલ ગાડીને પોતાના જીવનની જીવાદોરી સમજનારા અનેક કીટાણુમાં એકનો ઉમેરો થયો. શરૂઆતમાં એ રોજના ફેરા કરવાની બહુ મજા પડતી. નવા ચહેરા અને નવા, અનોખા સ્થળ આંખ આગળ કુતૂહલ નિર્માણ કરી જતા. મારું મન જાણે પ્રત્યેક વ્યક્તિ અને સ્થળ પાછળ છૂપાઈ રહેલ કથા વાંચવાનો પ્રયત્ન કરતું.

નવી નોકરી, ઑફિસ, સાથી કાર્યકરો અને નવું કામ, મેં ધારેલું એનાથી ઘણાં ઝડપથી પરિચિત થતા જતા હતા. મુંબઈના ચકડોળે ચડેલી દિનચર્યામાં મારો સમય ક્યાં પસાર થઈ જતો’તો એ ખબર જ નહોતી પડતી. લોકલ ટ્રેનની રોજની દોટ ધીમે-ધીમે કોઠે પડતી જતી’તી. રોજ દેખાતી વ્યક્તિઓ – ખાસ કરીને તરુણ છોકરીઓ – ના ચહેરા હવે જાણીતા થતા જતા હતા. એકાદ સુંદર તરુણી લાગલાગટ આઠ-દસ દિવસ ન દેખાય ત્યારે, ’એણે નોકરી તો નહીં બદલી હોય ને?’ કે, ’પરણી ગઈ હશે?’ એવા ચિંતિત કરનારા પ્રશ્નો મૂંઝવણ વધારે, ને પછી એટલામાં જ નવી સાડીમાં પોતાને વીંટી લઈને એ પાછી હાજર થાય; એવું યે બનતું.

લોકલમાં નજરે પડતી તરુણીઓની આવી સ્વાભાવિક ચંચળતા કરતાં તદ્દન વિરુદ્ધ પ્રકારનું સ્થાયીપણું લોકલના રસ્તાની બાજુએ ઊભેલ ઇમારતોમાં હતું. રસ્તા, પુલ, બિલ્ડિંગ, વગેરે સ્થળ ધ્રુવ તારા જેવા હતા. અમુક જગ્યાએથી ગાડી પસાર થાય ત્યારે અમુક રેસ્ટોરાં કે બૅંકની ઑફિસ ચોક્કસ નજરે પડવાની જ, એ બાબત કદી આંખની નિરાશા ન થતી. વાંદરાની ખાડી પરથી ગાડી પસાર થાય એટલે દુર્ગંધ, ને જાણે એના પર માત કરવા જ આવતી હોય એવી માહિમની ખાડી પરથી આવતી દરિયાની ફોરમ, બંને વચ્ચેનું દ્વંદ્વ કાયમી હતું. નજર અને મન પર છાપ પાડી જનાર આવી વિવિધ વ્યક્તિઓ અને સ્થળોમાં એક ઇમારતે – અથવા ખરું કહું તો ઇમારતના માથાના શિખરના ટોપકાએ – મારા મનમાં ક્યારે ઘર કરી લીધું એની મને પોતાને જ ખબર નહોતી. વેગથી પસાર થતી લોકલના રસ્તાથી થોડે દૂર આવેલ એ ઇમારત પોતે તો બીજા બે ઊંચા બિલ્ડિંગની પાછળ અદૃશ્ય જ રહેતી. માત્ર એના માથેના શિખરનું ટોપકું દેખાતું. એ ટોપકાના આધારે એ ઇમારત કોઈ મંદિર હશે અને મને દેખાતી ટોચ એ મંદિરના શિખરનું ટોપકું હશે, એમ સહજ જ મારા ધ્યાનમાં આવ્યું. અને આવી સામાન્ય કલ્પના કરવા માટે કોઇ કવિનું હૃદય હોવાની આવશ્યકતા ન હતી. રોજ સવારે ને સાંજે સૂર્યના કોમળ કિરણોમાં ચમકી ઊઠતી ટોચ મારા મન સામે આખાયે મંદિરનું કલ્પનાચિત્ર ખડું કરી દેતી. જતા આવતા રોજ, ગાડીની ભીડમાંથી યે નજર ખેંચી એ ટોચ પર આંખ ફેરવી લેવાની જાણે મને ટેવ જ પડી ગઈ.

સમય ઝડપથી પસાર થતો હતો. છ મહિના થયા અને મને નોકરીમાં ’પ્રમોશન’ મળ્યું. સામાન્ય રીતે બધાને જે એક વર્ષના અંતે પણ માંડ બનતું એ મારી બાબતમાં માત્ર છ જ મહિનામાં બન્યું, એથી હું હરખાયો. બૉસને મારું કામ પસંદ હતું. જે મારા સાથી કાર્યકર હતા એમાંના ત્રણ જણા હવે મારા આસીસ્ટન્ટ થયા. પણ ક્યાંય અદેખાઈ નહોતી આવી! પગાર વધ્યો એટલે એક સાથીની ઓળખાણ વાપરી મેં બોરીવલીમાં ભાડાની જગ્યા મેળવી. મોટાભાઈ-ભાભીનો ખૂબ-ખૂબ આભાર માની હું પાર્લાથી બોરીવલી રહેવા ગયો. ગાડીમાં હવે પહેલાથી વધુ વખત જતો’તો એ એક વાત જતી કરું તો બાકી કશો ફરક નહોતો થયો. આ સમય દરમિયાન મેં અમદાવાદની બે ટૂંકી મુલાકાત પણ લીધી.

બોરીવલીથી મને હવે ફાસ્ટ ટ્રેન મળતી’તી. પેલી ટોચ જે બે બિલ્ડીંગની વચ્ચેની ખાલી જગ્યા–ફટ– માંથી નજરે પડતી હતી એ ફટ હવે અગાઉથી પણ ઓછી ક્ષણમાં નજર આગળથી પસાર થઈ જતી’તી. પણ મારી ટેવાયેલી નજર એક અચૂક પારધીની જેમ એ ફટ, અને એમાંથી દેખાતી ટોચ, બરાબર ઝડપી લેતી. જેના આધારે એ ટોચ માથું ઊંચકી શકતી હતી એ શિખર, અને શિખરને પોતાના માથા પર લઈને ઊભું રહેલ મંદિર, જો કે કાયમ દૃષ્ટિ આડ જ રહ્યા હતા. પણ ટોચની ઝલક મને મંદિરની ભવ્યતાની કલ્પના કરવામાં ખૂબ મદદરૂપ હતી. સાંજે કામ પરથી પાછા આવતા તો ઘણીવાર એમ થતું કે આગળના સ્ટેશને ઉતરી એ મંદિર સુધી જવું અને એનું સ્થાપત્ય નિહાળવું. પણ ના, એ મંદિર નિહાળવા માટે મારે હજુ પુષ્કળ રાહ જોવાની હતી. મને જે વિસ્તારમાં એ ટોચ દેખાતી એ વિસ્તારમાં જ અમારી ઑફિસના એકાઉન્ટન્ટનું ઘર હતું. એ મંદિર વિષે એક વખત મેં એને પૂછ્યું. હું જાણે સાવ ધડ-માથા વગરની વાત કરતો હોઉં એવો ચહેરો કરી એણે મને જણાવ્યું કે એ ભાગમાં એવું કોઈ મંદિર જ નથી! મને એની દયા આવી. પોતે જ્યાં રહે છે ત્યાં જ પાસે આવેલ એક સુંદર મંદિર બદ્દલ જેને બિલકુલ ખબર નથી એવા માણસને શું કહેવું? પણ, આખરે એ રહ્યો એકાઉન્ટન્ટ. નગદ-નારાયણ સિવાય અન્ય કોઈ ભગવાન કે મંદિર વિષે એને ક્યાંથી ખબર હોય!
કોણ જાણે કેમ પણ મને થતું કે એ મંદિર શંકરનું હોવું જોઈએ. મારે કબૂલ કરવું જોઈએ કે હું જરાપણ આસ્તિક નથી. એ મંદિર ગમે તે ભગવાનનું હોય તો પણ હું કાંઇ ત્યાં માનતા માનવા જવાનો ન હતો. છતાં, શંકર ભગવાન વિષે મને આદર ખરો. એમનો ભોળો સ્વભાવ અને કશા પણ આડંબર વગરના સાદા વ્યક્તિત્વને કારણે મારા મનમાં એમનું વેગળું સ્થાન છે. અજાણ્યે જ મેં એ મંદિર અને એમાં વિરાજમાન શિવલિંગ વિષે કલ્પના કરવા માંડી.

ફરી એક વખત હું અમદાવાદ જઈ આવ્યો. આ મુલાકાતની મોટી સફળતા એટલે મારા લગ્ન નક્કી થયા. એક વધુ ટ્રિપ અને મારા ’ચાર-હાથ’ થયા. ત્રણ વર્ષ પૂર્વે ’સ્નાતક’ અને ’અવિવાહિત’ એમ બે અર્થમાં ’બૅચલર’ તરીકે મુંબઈ આવેલો હું, હવે ધીમે-ધીમે મુંબઈગરો થઈ ગયો. મે મહિનાની મુંબઈની અકળાવનારી ગરમી, જૂન-જુલાઇનો ધોધમાર વરસાદ, સપ્ટેમ્બરમાં ગણપતિ ઉત્સવ સમયે હિલોળે ચડતો મરાઠી લોકોનો અનેરો ઉત્સાહ, ને ઑક્ટોબરની દિવાળીમાં આખી રાત ચાલતી ફટાકડાની ધમાલ; હું એ બધી હકીકતનો હવે એક અવિભાજ્ય ઘટક બની ગયો હતો. સાથે જ, આ બધી ઘટમાળ વચ્ચે જ રોજ ગાડીમાંથી દેખાતી ટોચ અને એ ટોચની નીચે, આજ સુધી સદા ઓઝલ રહેલું મંદિર, મારા મનના ખૂણે અવિરત પણે જાગૃત હતું.

પાણિગ્રહણ વખતે એક રોમાંચક કલ્પનાનું મેં જતન કરેલું. બસ, એમ જ કરવું : લગ્ન પછી સજોડે એ મંદિરે જવું. પત્નીની સાથે એ દેવસ્થાનનું શિલ્પ અને સ્થાપત્ય નિહાળવું. એના દ્વાર પાસે બંનેનો સાથે ફોટો પાડવો. પછી અંદર જઈ એ ભોળા શંભુને કહેવું, “सर्वे सुखिनः सन्तु, सर्वे सन्तु निरामयाः. सर्वे भद्राणी पश्यन्तु, मा कश्चित दुःख भाग्दयेत.” પણ આ તો કેવળ મારા મનની ઈચ્છા. પત્ની મુંબઈ આવે એટલે પહેલા રવિવારે જ એને લઈને મંદિર જોવા જવાની મારી ઈચ્છા ભલે હોય, પણ મારા ભાભીના મનમાં કાંઈક જુદું જ હતું. બે દિવસ પહેલા જ ભાભીનો ફોન આવ્યો, “રવિવારે તમારે બંને જણાએ અહીં જમવા આવવાનું છે.” બસ, પત્યું. ભાભીને ના પાડવાનું શક્ય જ ન હતું. ટૂંકમાં, ’એ’ મંદિર જોવા જવાનું ત્યારે મુલતવી રાખવું પડ્યું.

થયું એવું કે એ પછી પણ કાંઇક ને કાંઇક કારણસર એ મંદિર જોવા જવાનું ન જ બન્યું. પણ, સાથે-સાથે જ એ વિષેનું મારું કુતુહલ દિવસો દિવસ વધતું જ ગયું. જે દિવસે ખાસ રજા લઈ ત્યાં જવાનો પ્રોગ્રામ ઘડ્યો હતો એની આગલી રાત્રે જ કૉલેજનો મારો ખાસ મિત્ર નવીન શાહ અચાનક જ દિલ્હીથી અમારે ત્યાં આવી ચડ્યો. ઑફિસના કામે હું દિલ્હી ગયેલો ત્યારે અચાનક જ ભટકાઈ પડેલા નવીનને મેં અમારું મુંબઈનું સરનામું આપેલું. અત્યારે એ સરનામાનો નવીને ’સદ્‍ઉપયોગ’ કર્યો હતો. અમદાવાદના નવીને મારી પત્નીને ’ભાભી’ જ કહ્યું હોત. પણ હવે એનામાં દિલ્હીની હવા ભરી હતી. એણે ભાભીનું ’ભાભીજી’ કર્યું. નવીન આવ્યો અને ગયો. અમારો મંદિર જોવા જવાનો પ્રોગ્રામ ફરી મુલતવી રહ્યો.

ગયા અઠવાડિયે ગાડીમાંથી રોજની જેમ નજર નાખી ત્યારે અચાનક ધ્યાનમાં આવ્યું કે જે બે ઊંચી ઇમારત વચ્ચેની તડ માંથી પેલી ટોચ ડોક કાઢતી હતી એ તડ જ હવે પુરાઈ જવાની હતી. એ બે બિલ્ડીંગની વચ્ચે એક ત્રીજું બિલ્ડીંગ હવે માથું ઊંચકતું હતું. મુંબઈની સતત વધતી જતી વસ્તીનો વિચાર કરતાં આ નવા બિલ્ડીંગનું ઊભા થવું વ્યાજબી જ હતું. પણ, આ પરિસ્થિતિએ મારા મનનો અજંપો વધારી મૂક્યો. હવે જરાપણ વિલંબ ન કરતા આ રવિવારે જ એ મંદિરની પ્રત્યક્ષ મુલાકાત લેવાનો મેં પાકો નિર્ણય કર્યો. પત્ની પિયર ગઈ હોવાથી એ મંદિરનું પ્રથમ-દર્શન મારે એકલા એ જ કરવું પડવાનું હતું.

રવિવારે સવારે નાહી, તૈયાર થયો ને નીકળી પડ્યો. રસ્તે ચાલતા સતત મારા મનમાં એ મંદિરના જ વિચાર આવતા હતા. મંદિર ખૂબ પુરાતન હશે? ’પૂજારી નક્કી કોઇ આદરણીય વૃદ્ધ હશે’, એમ મારું મન કહ્યા કરતું હતું. મંદિરના પ્રવેશદ્વાર માં દેખાનાર નંદી અને અંદરના થાળામાંનું શિવલિંગ જાણે મારી આંખ આગળ તાદ્રશ થયા. આજે રવિવાર એટલે ઘણુંખરું દર્શન માટે લોકોની ભીડ હશે, એવો વિચાર પણ આવી ગયો. ટોચથી શરૂ થયેલા એ વિચારોએ મારા મનનો પૂર્ણ કબજો લીધો, ને એમાંથી ઉદ્‍ભવેલી કલ્પના શિખર, મંદિર, અને શંકરદાદા સુધી વિસ્તરી. આખરે હું એ જગ્યાની સાવ લગોલગ પહોંચ્યો. કોઇપણ વસ્તુને જોવાનો દૃષ્ટિકોણ બદલાય એટલે એ વસ્તુ કેટલી ભિન્ન, બદલાયેલી લાગે, એ હકીકતનું મને અચાનક ભાન થયું. લોકલમાંથી જોતાં એ મંદિરને સદા ઢાંકી રાખનાર એ બે ઊંચા બિલ્ડીંગની પાછલી બાજુ હવે મારી સામે હતી. સામેથી સુંદર દેખાતા એ બંને બિલ્ડીંગની પાછલી બાજુ કેટલી વરવી હતી! મેં પ્રયત્નપૂર્વક નજરને ત્યાંથી વાળી લીધી, ને મંદિરની દિશામાં આગળ વધ્યો. એક સુંદર મંદિરનું વિશાળ પટાંગણ દબાવી બેઠેલા એ બંને બિલ્ડીંગ પર મને ગુસ્સો આવ્યો.

ગલીનું નાકું આવ્યું. ઝટ પગ ઉપાડી ખૂણા પરનો વળાંક પૂરો કર્યો ને સામે નજર નાખી. “પણ…… પણ…… આ શું? પેલું મંદિર ક્યાં છે? એનું શિખર? ને એની રોજ દેખાતી ટોચ? હું આ શું જોઈ રહ્યો છું?” મેં આંખ ચોળી જોઈ. ખાતરી થઈ કે આ સ્વપ્ન ન હતું. મારી આંખ સામે દેખાતી ઇમારત એક મસ્જિદ હતી. ગાડીમાંથી મને રોજ દેખાતી ટોચ એ મસ્જિદના માથે મઢેલા ચાંદ-તારાની ટોચ હતી!

અજાણપણે જ મેં ખિસ્સામાં નો રૂમાલ કાઢ્યો અને ઘડી ઉઘાડી માથે મૂક્યો. બાજુએ લટકતા છેડા કાન પર ભરાવ્યા. અંદર જે કોઇ ઈશ્વર તત્ત્વ હતું એને પામવા હું ધીમે પણ મક્કમ પગલે મસ્જિદની અંદર દાખલ થયો.

અશોક વિદ્વાંસ ,ઇસ્ટ વિન્ડસર, ન્યુ જર્સી.

4 thoughts on “કલ્પનાનો ઈશ્વર– અશોક વિદ્વાંસ

  1. કલ્પનાનો ઈશ્વર– અશોક વિદ્વાંસનો સુંદર લેખ.
    અમારા જેવા અનેકોએ મુંબઇમા અનુભવેલી કશ્મકશ વાતો માણી.ઈશ્વર અંગે મનુષ્યની તર્કબુદ્ધિ માન્યતાઓને માનવા તૈયાર નથી. દિલ આ બધું કરવા ચાહે છે… પણ દિમાગ કહે ચાહે છે કે આ તર્ક-સંગત નથી.
    भोळीवेचें तेणें विष्णुदासा साजे
    ભોળપણ એક અલંકાર છે.સાથે પ્રથમ પ્રાર્થના
    श्रद्धां प्रातर्हवामहे श्रद्धां मर्ध्यायनं परि
    श्रद्धां सूर्यस्त निम्रुचि श्रद्धे श्रद्धाप्रयेह न:
    તે જમાનામા હિન્દુમુસ્લિમ એકતાનાં દર્શન થતા તેને મંદીર-મસ્જીદ વાતે તેમણે સ રસ વણી.
    યાદ આવે તેમનો Heretic – Ayaan Hirsi Ali પુસ્તકનો આસ્વાદ જે પૂરી તાકિર્કતા અને આધારો સાથેનાં સ્પષ્ટ કથનો તેમજ સુધારા સૂચવવામાં દેખાતી પ્રતીતિકરતા આ પુસ્તકને વિચારણીય બનાવે છે.

    Liked by 1 person

  2. “કલ્પનાનો ઈશ્વર”
    અશોકભાઈ,
    જિંદગીના પચાસ વર્ષ મુંબઈમાં કાઢ્યા છે અને ચોથા ધોરણમાં આવી ત્યારે અમે ખારથી વિલે પાર્લે રહેવા ગયા પણ મારી સ્કૂલ ખાર વેસ્ટમાં પ્યુપિલ ઓન સ્કૂલ. ત્યારથી ટ્રેનની મજલ ચાલુ થઈ. કોલેજ પછી લગ્ન, ચર્નીરોડ સાસરું અને મલાડ સ્કુલમાં શિક્ષિકાની નોકરી. એ સુનહરા દિવસોની યાદ તાજી કરાવી દીધી. આ વાંચતા અત્યારે પણ જાણે વાંદરાની ખાડીની દુર્ગંધ અને માહિમના દરિયાની સોડમ માણી રહી છું. બે મકાનો વચ્ચે દેખાતી એક ટોચ અને રહસ્ય અંત સુધી તમે વાંચકોની ઉત્કંઠા ગળે આવી જાય એવું ગર્ભિત રાખ્યું છે. સાથે ધર્મ સહિષ્ણતાની વાત એક સહજ ભાવ કે અનાયાસે ખિસ્સામાંથી રુમાલ નીકળ્યો, માથે મુકી એના બે છેડા કાન પર ભેરવી જે અજ્ઞાત ઈશ્વર છે એને માથું ટેકવવા ભીતર પ્રસ્થાન કર્યું.
    વાહ!! ખૂબ મજા આવી ગઈ વાંચવાની.
    મુંબઈની એ લોકલ ટ્રેનની મુસાફરી મારા જીવનની એક અમિટ યાદ બની ચુકી છે.

    Like

પ્રતિભાવ

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  બદલો )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  બદલો )

Connecting to %s