ગીતા મારી સમજ – ૧૬ (પી. કે. દાવડા) અંતીમ


(મેં શીર્ષકમાં લખ્યું છે કે આ મારી સમજ છે. મેં અહીં ન સમજાય એવા Topics છોડી દીધા છે. અંધશ્રધ્ધાને દૂર રાખવા પ્રયત્ન કર્યો છે. આધુનિક વિચાર ધારા સાથે ધર્મને જોડવા પ્રયત્ન કર્યો છે. આ અભ્યાસ અને લેખન પાછળ મે રોજના ઓછામાં ઓછા બે કલાક લેખે બે-ત્રણ વરસ કામ કર્યું છે. હું જાણું છું કે બહુ લોકોએ આ નહીં વાંચ્યું હોય. મારી ભલામણ છે કે જેણે શરૂઆત નથી વાંચી, તે લોકો at least શરૂઆત વાંચે. એમાં તમને પી. કે. દાવડાનું આગવાપણું નજરે ચડશે તો આગળ વાંચવાનું મન થશે. જેમણે આ સિરીઝ પૂરી વાંચી છે, એમનો ખુબ જ આભાર – દાવડા)

(૧૭) શ્રધ્ધાત્રયવિભાગ યોગ

આપણા શાસ્ત્રોમાં અને આપણા જીવનમાં ત્રણની સંખ્યા વણાઈ ગઈ છે. બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, મહેશ; તન, મન, ધન; ઉત્તમ, મધ્યમ, કનિષ્ઠ. ગીતામાં ત્રણ યોગ, જ્ઞાનયોગ, કર્મયોગ, ભક્તિયોગ; ત્રણ ગુણ, સત્વ, રજશ, તમસ. આ અધ્યાયમાં યજ્ઞ, તપ અને દાન, આ ત્રણના સમુહની સમજ આપી છે.

આ અધ્યાયની શરૂઆતમાં જ ભગવાન કહે છે કે શ્રધ્ધા પણ સાત્વિક, રાજસિક અને તામસિક, એમ ત્રણ પ્રકારની હોય છે. કેટલાક લોકો ઈશ્વરમાં શ્રધ્ધા રાખે છે, તો કેટલાક લોકો ચમત્કારમાં માને છે, વળી કેટલાક લોકો ભૂત-પ્રેતની વાતો ઉપર વિશ્વાસ રાખે છે.

શ્રધ્ધાનો ઉલ્લેખ કર્યા બાદ, વિષય બદલાઈ અને મન અને શરીર ઉપર કેંદ્રીત થાય છે. મન અને શરીર એક બીજા સાથે સારી પેઠે સંકળાયલા છે. અર્જુનનું મન જ્યારે વિષાદમય હોય છે, ત્યારે એનું શરીર શીથીલ થઈ જાય છે, એના ગાત્રો ઢીલા થઈ જાય છે. આપણને ક્યારે ઓચિંતા ખરાબ સમાચાર મળે છે ત્યારે ડૂમો ભરાઈ આવે છે, આંખોમાં આંસુ આવી થાય છે, આપણો સ્વર મંદ પડી જાય છે. જ્યારે શરીર અસ્વસ્થ હોય છે ત્યારે મન ખિન્નતા અનુભવે છે, અશુભ વિચારો આવે છે, ખાવા-પીવાની રૂચી ઘટી જાય છે.

આમ માણસનું મન અને શરીર બન્ને સ્વસ્થ હોવા જરૂરી છે. અત્યાર સુધી ગીતામાં આધ્યાત્મિક વિષયોની ચર્ચા હતી. જ્ઞાન, કર્મ અને ભક્તિની વાતો હતી. સત્વ, રજશ અને તમસ જેવા ગુણોની વાતો હતી. આ અગાઉ એકવાર શરીરને ક્ષેત્ર કહી, શરીર જેવા સ્થુળ વિષયની વાત કરી હતી, પણ ત્યાર બાદ પુરુષમાંથી પુરૂષોત્તમ કેમ થવાય એ અધ્યાત્મિક વાત સમજાવી હતી. ગયા અધ્યાયમાં માણસની વૃતિઓની વાત પણ થઈ ગઈ. આ બધી વાતોનું પાલન કરવા મન અને શરીરનું સ્વસ્થ હોવું જરૂરી છે, એટલે આ અધ્યાયમાં એ વાતો સમજાવી છે.

જેમ યજ્ઞ, દાન અને તપના પ્રકાર હોય છે તેમ ખોરાકના ત્રણ પ્રકાર છે. શરીર અને મનને તંદુરસ્ત રાખવા, યોગ્ય આહાર લેવો ખૂબ જરૂરી છે. શરીરની અને મનની તંદુરસ્તીને મદદ કરે એવા આહારને અહીં સાત્વિક આહાર તરીકે ગણ્યો છે. જે માત્ર જીભના સ્વાદને જ સંતોષે છે, એવા આહારને રાજસિક આહાર કહ્યો છે, અને જે આહારથી મન અને શરીરને નુકશાન પહોંચે છે, એવા આહારને તામસિક આહાર કહ્યો છે. જૈન ધર્મના લોકો કાંદા અને લસણને તામસિક આહાર ગણીને એનાથી દૂર રહે છે. આ અધ્યાયમાં ખોરાક વિષે ઘણીવાતો ગીતાએ કહી છે, એ વાતો આપણા વૈદ અને દાકતરો પણ કહે છે, એટલે અહીં એની ચર્ચા નથી કરતો.

શરીર અને મનની વાતો પછી આ અધ્યાયમાં યજ્ઞની વાત સમજાવી છે. જે યજ્ઞ કોઈ ફળની કામના વગર કરે છે, કેવળ દંભ ખાતર નહિં પણ મનથી અને શાસ્ત્રોકતવિધી અનુસાર, તો એવા યજ્ઞને સાત્વિક યજ્ઞ કહેવાય. ફળની ઇચ્છાથી અથવા સમાજમાં દેખાડો કરવા જે યજ્ઞ કરવામાં આવે એને રાજસી યજ્ઞ કહેવાય. શાસ્ત્ર, દાન અને શ્રધ્ધાને કોરે મૂકી, કોઈ હલકા કાર્યને સાધ્ય કરવા જે યજ્ઞ કરે એને તામસી યજ્ઞ કહેવાય.

યજ્ઞ પછી વારો આવે છે તપની વાત સમજવાનો. અહીં પણ ફળની આશાના અભાવ અને શ્રધ્ધાથી કરેલા તમને સાત્વિક, પોતાની વાહ વાહ કરાવવા, અથવા કોઈ પૂર્વ ધારેલી ઈચ્છાપૂર્તિ માટે કરેલા તપને રાજસી અને દુરાગ્રહથી, માત્ર દેહને કષ્ટ આપી, બીજાના અહિતની કામના કરીને કરવામાં આવેલા તપને તામસી તપ કહેવામાં આવે છે.

યજ્ઞ અને તપ પછી વારો આવે છે દાનનો. દાનના પણ ત્રણ પ્રકાર છે, સાત્વિક, રાજશી અને તામસી. ફરી અહીં સત્વ, રજશ અને તમસના નિયમો પ્રમાણે દાનનું વર્ગીકરણ કર્યું છે, એટલે હું ફરી નથી લખતો.

અધ્યાયના અંતમાં ૐ તત સત એ મંત્રનું સ્મરણ શા સારૂ રાખવું તે કહેવામાં આવ્યું છે.. ૐ એટલે સાતત્ય, તત એટલે અલિપ્તતા, અને સત એટલે સાત્વિકતા. આપણી સાધનામાં સાતત્ય, અલિપ્તતા અને સાત્વિકતા હોવાં જોઈએ. એ હોય તો જ તે સાધના પરમેશ્વરને અર્પણ કરી શકાય. જો શ્રધ્ધા વગર યજ્ઞ, તપ કે દાન કર્યું હોય તો એનું સારૂં ફળ મળતું નથી.

આમ ગીતા ફરી ફરી જીવનના સદગુણ અને દુર્ગુણ વચ્ચેનો ભેદ સમજાવ્યા કરે છે.

(૧૮) મોક્ષસન્યાસ યોગ

અઢારમો અધ્યાય મોક્ષસન્યાસયોગ છે. આ અધ્યાયમાં સન્યાસ અને ત્યાગ વચ્ચેનો ફરક સમજાવવામાં આવ્યો છે. ફળની ઈચ્છાવાળા કર્મોનો ત્યાગ એટલે સન્યાસ. પણ ત્યાગ સાચો ત્યારે જ કહેવાય, જ્યારે કોઈ બધા કર્મોના ફળનો ત્યાગ કરે, અને આવા ત્યાગનું અભિમાન પણ ન રાખે.

અહીં એક વાતની સ્પષ્ટતા કરી છે. દેહધારી મનુષ્યે કેટલાક કર્મતો કરવા જ પડે, બધા જ કર્મોનો ત્યાગ તો શક્ય જ નથી. વળી ત્યાગ કરતી વખતે ગમા અણગમાનો ખ્યાલ ન હોવો જોઈએ. આપણને ન ગમતું હોય એ કામ છોડી દઈએ તો એ કંઈ ત્યાગ ન કહેવાય. જે કર્મ કરવું જરૂરી છે, એ ગમા અણગમાને અવગણીને ઈમાનદારીથી કરવું જોઈએ. કર્મમાં જીવ પરોવી, કર્મના ફળમાંથી ઇચ્છા કાઢી નાખવી, એ જ ગીતાનો મૂળ સંદેશ છે. ફળની ઈચ્છા, અને ઇચ્છાપૂર્તિ ન થવાથી થતી હતાશા કે ક્રોધ, એ જ બધા દુખનું કારણ છે. એકવાર સારૂં કામ કર્યું એટલે પત્યું, એવી વૃતિ ન ચાલે, સતત સારૂં કામ કરતા રહો, તો જ તમે સાત્વિક કર્મની વ્યાખ્યામાં આવી શકો. કોઈપણ કામમાં જ્યારે પ્રેમ કે ભક્તિ ભળે છે, ત્યારે એ કામનો ભાર લાગતો નથી. કામ સારૂં છે કે અયોગ્ય છે એ વિવેક બુધ્ધિથી વિચારવું જોઈએ, એમાં લાલચનું તત્વ ન ચાલે.

કર્મમાં જ્યારે હું પણું દાખલ થઈ જાય છે, હું આ કરૂં છું અને એટલે જ આ થાય છે, આવા વિચારથી એમાં અભીમાનનું તત્વ દાખલ થઈ જાય છે, અને એમાંથી સાત્વિકતા નીકળી જાય છે. ખરેખર તો “હું કરૂં છું” અને “આ મેળવવા કરૂં છું” આ બે વાત નીકળી જાય તો પછી માત્ર કર્મ જ રહે, અને એ કર્મ સાત્વિક હોવાની સંભાવના સૌથી વધારે રહે. આવા કર્મોમાં થાક કે કંટાળાનો સદંતર અભાવ રહેશે. લોકો મારૂં લખેલું આ બધું વાંચશે, અને મારા વખાણ કરશે, એવું ધારીને લખું તો જરૂર હું કંટાળી જઈશ. બે ત્રણ ઈ-મેઈલ આવે કે તમે બહુ સરસ લખ્યું છે, એટલા માટે રોજના છ-સાત કલાક વાંચી, સમજવાની કોશીશ કરી અને આટલું બધું ટાઈપ કરવું, એ મારા માટે શક્ય ન થાય. આ વિષયમાં મને રસ પડ્યો છે, આ લખવાને બહાને હું મારી સમજ વધારવા કોશીશ કરું છું, અને એટલે હું કંટાળ્યો નથી.

કર્મ કરીએ એટલે દોષ લાગવાનો સંભવ પણ ખરો. આ માણસ શું પોતાને જ્ઞાની સમજીને લોકોને ગીતાનું જ્ઞાન આપવા બેઠો છે? આવા પ્રશ્નો પણ ઊઠે. આનો ઉપાય પણ ગીતામાં જ છે. આ કામ અનાસક્તિથી કર્યું હોય તો કોણ શું કહે છે, એનો દોષ અસર નહિં કરે. આ કામ મેં મારા માટે માટે કર્યું છે, અને એનો બધો નફોનુકશાન ભોગવવાની મારી તૈયારી છે, માત્ર આ એક વિચારથી ભય નીકળી જાય છે. અગ્નિ પ્રગટશે ત્યાં ધૂમાડો તો થશે જ, બસ આટલું સમજી લેવાની જરૂર છે.

આ અધ્યાયમાં એક મોટી વાત કહી છે. અનાશક્તિથી કરેલા કર્મનો દોષ લાગતો નથી. આમ કર્મ કર્યા છતાં કર્મશૂન્યતા જેવી સ્થિતિ ઉત્પન્ન થાય છે. એક વૈરાગ્યભાવ ઉત્પન્ન થયા પછી કર્મદોષ કે કર્મફળ જેવું કશું જ રહેતું નથી. પ્રત્યેક કર્મ ઇશ્વરને સોંપી દઈ, હું એનાવતી અથવા એનું કામ કરૂં છું, એવો ભાવ પેદા થયા પછી કર્મનો ભાર પણ લાગતો નથી.

ગીતાને જો ઈશ્વરની વાણી સમજીને એનો અમલ કરીયે તો અમલ કરવો સહેલું થઈ જાય. આ જ વાત કોઈ Consultant કહે તો એનો અમલ કરવામાં ક્યારેક કંટાળો પણ આવે.

ગીતામાં આડકતરી રીતે એક વાત કહી છે. આ બધું તમને સમજાયું હોય, તમને શંકા ન હોય તો જ તમારે કરવું. શ્રધ્ધા વગર, કોઈએ કહ્યું એટલે કરવું એ જરૂરી પણ નથી અને ઉપયોગી પણ નથી.

અંતમાં સંજયને મુખે આપણને એક સંદેશો મળે છે. જ્યાં યોગેશ્વર કૃષ્ણ હોય, અને ધનુર્ધર અર્જુન હોય ત્યાં જાહોજલાલી, નીતિ અને જય હોય જ છે. અહીં ગીતા આપણી કૃષ્ણ છે, આપણે અર્જુન છીએ. ગીતાએ જણાવ્યા અનુસાર મન, વાણી, અને કર્મની શુધ્ધિ રાખી, કર્મ કર્યા કરીએ, તો જીવનમાં સુખ, સગવડ અને શાંતિ મળે જ.

ગ્રંથસૂચિ

(૧) અનાશક્તિયોગ-ગાંધીજી

(૨) ગીતા પ્રવચનો-વિનોબા ભાવે

(૩) ભગવદગીતા એટલે – સુરેશ દલાલ

(૪) ગીતા- અનિલ પ્રવીણભાઈ શુકલા

(૫) BHAGAVAD GEETA-Prabha Duneja

2 thoughts on “ગીતા મારી સમજ – ૧૬ (પી. કે. દાવડા) અંતીમ

  1. મા દાવડાજીએ સરળ ભાષામા ગીતા જ્ઞાન આપ્યું. યાદ આવે અમારા પૂ રવિશંકર મહારાજજી અને આદિવાસીમા ગીતા સાર ગામઠી ભાષામા ઘસાઈને ઉજળા થઈએ,
    બીજાના ખપમાં આવીએ,
    ભેગાં મળીને જીવે તે ગામડાંની સંસ્કૃતિ,
    ભેગું કરીને જીવે તે શહેરની સંસ્કૃતિ. આ ત્યાગ અને સહકારની ભાવના વ્યક્ત કરતાં શબ્દો છે રવિશંકર શિવરામ વ્યાસ એટલે કે ગુજરાતના મૂકસેવક શ્રી રવિશંકર મહારાજ – જેલમાં ગામઠી ગીતા સમજાવતા.
    ધરતયડો કે’ છે :
    ’ધરમછેતરમાં ને કરુછેતરમાં
    ઇ ઘડીકમાં બાઝી મરે,
    હંજયડા ! ઘડીકમાં બાઝી મરે,
    (એવાં) મારા છૈયાંઉ ને ભાયુંના સોકરાંઉ,
    ભેળાં થઇને સું કરે –
    હંજયડા ! ભેળાં થઇને સું કરે ?’
    અરજણીયો કે’ છે :
    નાનાએ મારવા ને મોટાએ મારવા,
    ને મારવાનો ના મળે આરો,
    કરહણિયા ! મારવાનો ના મળે આરો,
    એવું તે રાજ કેદીક ના રે કઇર્યું તો,
    ચિયો ગીગો રહી ગીયો કુંવારો ?
    કરહણિયા ! હું તો નથી લડવાનો…
    કરહણિયો કે’ છે :
    અજરામર છે અલ્યા મનખાનો આત્યમો,
    ને માર્યો ના કો’થી મરાય ;
    અરજણિયા ! માર્યો ના કો’થી મરાય ;
    એવું હમજીને અલ્યા દીધે તું રાખ્યને,
    તારા બાપનું સું જાય ?
    અરજણિયા ! મેલ્યને મૂરખાવેડા…
    મલક હંધોય તારી કરવાનો ઠેકડી
    ને હું તો કહી કહીને થાક્યો
    આ ખતરીના કુળમાં ચ્યાંથી તું આવો ?
    ઊંધા તે પાનિયાનો પાક્યો
    અરજણિયા ! મેલ્યને મૂરખાવેડા…
    અલ્યા જુધમાં જીતેશ તો રાજ કરેશ ને
    મરેશ તો જા’શ ઓલ્યા હરગે,
    અરજણિયા મરેશ તો જાશ ઓલ્યા હરગે,
    અલ્યા તારો તે દિ’ જો ઘેર હોય તો
    આવો તે લાગ શીદ ચૂકે ?
    અરજણિયા ! મેલ્યને મૂરખાવેડા…
    મોટા મોટા માઇત્મા ને મોટા પુરસ
    જીણે વાસનામાં મેલ્યો પૂળો
    અરજણિયા વાસનામાં મેલ્યો પૂળો
    અલ્યા એવા ઇ જગત હાટું કરમું ઢઇડે
    પસે તું તે કઇ વાડીનો મૂળો ?
    અરજણિયા ! મેલ્યને મૂરખાવેડા…
    કરમની વાત હંઘી આપડા હાથમાં
    ને ફળની નઇં એકે કણી,
    અરજણિયા ફળની નઇં એકે કણી.
    ઇમ ના હોય તો હંધાય થઇ બેહે
    ઓલ્યા દલ્લી તે શહેરના ધણી
    અરજણિયા ! મેલ્યને મૂરખાવેડા…
    ને ઊંધું ઘાલીને જા કરમ ઢહઇડ્યે
    ફળની તું કર્ય મા ફકર્ય
    અરજણિયા ફળની તું કર્ય મા ફકર્ય
    ફળનો દેનારો ઓલ્યો બેઠો પરભૂડિયો
    ઇ નથ્થ તારા બાપનો નોકર
    અરજણિયા ! મેલ્યને મૂરખાવેડા…
    અરજણિયો કે છે :
    ભરમ ભાંગ્યો ને સંસ્યો ટળ્યા છે.
    ને ગન્યાંન લાદયું મને હાચું ;
    કરહણિયા ! ગન્યાંન લાદયું મને હાચું.
    તું મારો મદારી ને હું તારો માંકડો
    તું નચાવે ત્યમ હું નાચું
    કરહણિયા ! હું તો હવે લડવાનો…
    હંજયડો કે’ છે :
    જોગી કરહણિયો ને ભડ અરજણિયો
    ઇ બેઉ જ્યાં થાયે ભેળા
    ધરતયડા ! ઇ બેઉ જ્યાં થાયે ભેળાં
    મારું દલડું તો ઇમ શાખ્ય પૂરે સે
    તિયાં દા’ડી ઊડે ઘીકેળાં
    ધરતયડા ! દા’ડી ઊડે ઘીકેળાં… !
    તડપદા શબ્દો ::
    ધરતયડો = ધૃતરાષ્ટ્ર, ધરમછેતર = ધર્મક્ષેત્ર, કરુછેતર = કુરુક્ષેત્ર,હંજયડો = સંજય, અરજણિયો = અર્જુન, કરહણિયો = કૃષ્ણ,ખતરી = ક્ષત્રી, જુધમાં = યુદ્ધમાં, હરગ = સ્વર્ગ, સસ્યો = સંશયો,ગન્યાંન = જ્ઞાન, શાખ્ય = સાક્ષી, દા’ડી = રોજ.
    .

    Like

  2. “ગીતા મારી સમજ” લેખમાળા આપીને આપે ગીતા વિશેની અમારી સમજને સહજ સ્પષ્ટ કરી
    આપી છે.ભારેખમ ગણાતા ગીતા જ્ઞાનને સરળતાથી ,જિવાતા જીવન સાથે જોડીને અમારી
    અંદર ઉતાર્યું એ બદલ આપના ઋણી છીએ.
    ” મુઠી ઊંચેરામાનવી” શ્રી રવિશંકર મહારાજની આવી સહજ વાતો પણ યાદ કરી જે શાળામાં
    ‘ઇતર વાચન’ તરીકે શીખેલા

    Liked by 1 person

પ્રતિભાવ

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  બદલો )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  બદલો )

Connecting to %s