સમાજસેવા – વ્યક્તિગત અને સંસ્થાકીય – ૮ (ડો. ભરત ભગત)


મન હોય તો માંડવે જવાય……. 

          બે દાયકા પૂર્વે બનેલી બે-ત્રણ ઘટનાઓએ મને હચમચાવી નાંખ્યો હતો. મારા મનમાં ખૂબ પીડા થતી હતી અને સાચું કહું તો ખૂબ ગુસ્સો આવતો હતો. શબ્દો હતા કેશવ ચેટરજીના કે જેમણે આ પીડામાંથી 2005માં જન્મ આપ્યો હતો પ્રભાત એજ્યુકેશન ફાઉન્ડેશનનો એની  સાથે વાત કરતાં કરતાં હું આજે પણ એના ચહેરા ઉપરની વેદના જોઈ રહ્યો હતો. મારી આતુરતા સમાવવા મેં ઘટનાઓ માટે પૃચ્છા કરી ત્યારે આંખો બંધ કરી ફિલ્મ રીવાઈન્ડ કરતાં હોય એમ કહેવા માંડ્યું : “એક માનસિક ક્ષતિગ્રસ્ત મહિલા વિમાનમાં ચઢી અને પરિચારિકાઓના ભવાં ખેંચાયાં. હા, એ મહિલાના વસ્ત્રપરિધાન કે ચહેરાનાં હાવભાવ વ્યવસ્થિત ન હતાં, મોંઢામાંથી લાળ પડતી હતી પરંતું એની સાથે એટેન્ડન્ટ હતો અને ટીકીટ ખરીદેલી હતી. પરિચારિકાઓ અને અન્ય સ્ટાફ એને વિમાનમાંથી ઉતારવા હઠાગ્રહી બન્યો હતો અને મહિલાના એટેન્ડન્ટ એને બેસાડવાં હક માંગી રહ્યા હતાં. ગજગ્રાહ સર્જાયો એટલે વિમાન ઉપડવામાં મોડું થઈ રહ્યું હતું. આઘાત તો ત્યારે લાગ્યો કે બધા જ સહપ્રવાસીઓ આ મહિલાને નીચે ઉતારવા તલપાપડ હતા. કોઈનાય મનમાં સંવેદના સ્પર્શીયે નહીં.

 

બીજો પ્રસંગ થયો મારી જ સ્કૂલમાં જ્યારે આવા જ એક લાળ પડતા માનસિક ક્ષતિગ્રસ્ત બાળક સાથે અન્ય કોઈ બાળક પોતાનું ટીફીન શેર કરવા ઈચ્છતું નહતું. એનાથી સહુ દૂર જ રહે. ત્રીજો ઝાટકો ત્યારે લાગ્યો કે જ્યારે હું પૂર્વ અમદાવાદના એક ગરીબ વિસ્તારમાં આવા બાળકોને શોધવા ગયો હતો. મારી પાસે બાળકનું નામ – સરનામું હતું પણ મને તે જડતું ન હતું એટલે મેં અનેક લોકોને પૂછયું પરંતું કોઈ બતાવી શક્યું નહીં. છેવટે એક માણસે મારી પાસે વધુ વિગત માંગી અને મેં બાળકનું વર્ણન કર્યું ત્યારે એ બોલી ઊઠ્યો, ‘અરે, એમ કહોને પેલો ગાંડો ને ?’ હું સમસમી ગયો કે આવા બાળકનું કોઈ નામ જ નહીં ?કોઈ ઓળખ જ નહીં ? સામાન્ય માણસ પણ નહીં ?”

 

          આવા અનુભવે કેશવ ચેટરજીની ચેતનાને ઢંઢોળી દીધી. એની સંવેદના એને અનોખા પ્રયોગ ઉપર દોરી ગઈ. પોતે તો સામાન્ય બાળકોનો શિક્ષક, સ્પેશીયલ ચીલ્ડ્રન માટેની કામગીરીનો અનુભવ નહીં ત્યારે એને આઈનસ્ટાઈનનું એક વાક્ય યાદ આવી ગયું જે દ્વારા એને માર્ગ મળી ગયો. એ વાક્ય હતું ‘ઈમેજીનેશન ઈઝ મોર ઈમ્પોર્ટન્ટ ધેન નોલેજ.’ કેશવની પાસે કલ્પના હતી કે મારે શું કરવું છે એટલે નોલેજ મેળવવા જ એણે પ્રયત્ન કર્યા. આવા બાળકોની સંભાળ માટેનું સાહિત્ય અને નિષ્ણાંતોની સલાહ તો ઉપલબ્ધ હતી જ પરંતું એ અને એના સાથીઓએ પ્રયોગ કરી અનુભવ મેળવ્યો. 20 વર્ષ પહેલાં સ્પેશીયલ નીડવાળા બાળકોના શિક્ષણ માટે કોઈ ખાસ માર્ગ કે માહિતિ ન હતી. એ ભણાવે પણ બીજા દિવસે બાળક ત્યાંને ત્યાંજ હોય. આવી ચેલેન્જ ઉપાડવા મેનેજમેન્ટ તૈયાર ના થાય પરંતું એના પ્રયોગની સફળતાએ એના નિર્ણયને મજબૂતાઈ આપી. જે બાળકની સાથે કોઈ ટીફીન શેર કરતું ન હતું એને મેં મ્હોંએથી શ્વાસ લેતાં શીખવાડ્યું એટલે એની લાળ પડતી બંધ થઈ જેને કારણે બીજા બાળકો એની સાથે ભળવા જ નહીં, જમવા પણ માંડ્યા.

 

          કેશવને મનોમંથને સમજાયું કે આવા બાળકોના મિત્રો પણ આવા જ ક્ષતિગ્રસ્ત હોય એટલે એણે બીજો પ્રયોગ કર્યો, ક્ષતિગ્રસ્ત બાળકો અને એમના મિત્રોને એકઠાં કરી ખુશી આપવાનો. આ પ્રયોગ બાળકો અને તેમના વાલીઓને ખૂબ પસંદ પડ્યો એટલે એનાથી પ્રેરાઈ કેશવે વેકેશનમાં આવા ત્રીસ બાળકો માટે એક મહિનાની શિબિરનું આયોજન કર્યું. અહીં શિબિરાર્થી જેટલા જ સ્વયંસેવકો હતા અને આખો દિવસની આ પ્રવૃત્તિઓ બાળકો માટે ખુશીઓનો મહાસાગર લઈ આવી.

 

          મહિના પછી બધા જ વાલીઓ કેશવની પાછળ પડી ગયાં કે હવે તો તમે આ કાર્ય કાયમ માટે રોજીંદા ધોરણે કરો. કેશવને ચિંતા હતી જગ્યાની, પૈસાની, સાથીઓની અને સૌથી અગત્યની નિષ્ણાંતોની પરંતું એની નિષ્ઠા, ધગશ અને શુભહેતુ સાથેના પરિશ્રમે એને બધું જ મળી આવ્યું. આ કાર્યને નક્કર અને કાયમી સ્વરૂપ આપવા એણે 2006માં પ્રભાત એજ્યુકેશન ફાઉન્ડેશન ચેરીટેબલ ટ્રસ્ટની સ્થાપના કરી. આ ટ્રસ્ટની સ્થાપના કરી ત્યારે કેશવ અને એના સાથીઓને ખબર હતી કે સ્પીશીયલ નીડવાળા આ બાળકો માટે શિક્ષણ, સ્વાસ્થ્ય, વ્યવસાય કે પુનઃર્વસન જેવી પાયાની જરૂરિયાતો માટે પણ સુવિધાઓ નથી. તદ્દઉપરાંત સંવેદનાવિહિન સમાજથી આ બાળકો તડછોડાયેલા છે. કેશવ આ બધું જ આવા બાળકો અને એના પરિવારને આપવા દૅઢ નિશ્ચયી હતો એટલે એણે પરિસ્થિતિની જરૂરિયાત પ્રમાણે રસ્તા શોધી કાઢ્યાં.

 

          કેશવે જોયું કે પશ્ચિમ અમદાવાદમાં સ્પેશીયલ નીડવાળા બાળકો માટે ઘણી સંસ્થાઓ છે પરંતું પૂર્વ અમદાવાદમાં કોઈ જ સગવડ નથી અને દુઃખદ તો એ છે કે ત્યાં જ આવા વધારે બાળકો છે. કેશવ અને એના સાથીઓએ આ વિસ્તારમાં – લાંભાથી લઈ દાણીલીમડા સુધીમાં હોમ ટુ હોમ સર્વે કર્યો ત્યારે આ બાળકો અને તેમના પરિવારોની દયનીય હાલતથી કંપી ઊઠ્યા. તેમની પાસે કોઈ જ સુવિધાઓ નહીં, ગરીબી, શિક્ષણ અને વ્યવસાયનો અભાવ એટલે આવા બાળકની સારવાર કરાવવાની સમજ કે શક્તિ જ નહીં. બાળક માટે પરિવાર પીડીત, પણ કરે શું ? એક સાંધે ત્યાં તેર તૂટે એવી હાલતમાં બાળક માત્ર પડ્યો રહ્યો હોય. ક્યાંક તો બાળકને મોતને હવાલે કરવા મા-બાપ તૈયાર થયા હતાં. કેશવને શું કરવાનું છે એ સમજાઈ ગયું જે એના જ શબ્દોમાં સાંભળવા જેવું છે : “ આ અકથનીય, અકલ્પનિય પરિસ્થિતિ માટે અમને જરૂરિયાત લાગી કોમ્યુનીટી બેઈઝડ્ રીહેબીલીટેશનની (CBR) એટલે કે આવા બાળકોને એમના જ વિસ્તાર કે ઘરમાં જ સારવાર અને તાલીમ મળે, શિક્ષણ અને પુનઃવર્સન થાય. આ પ્રોગ્રામ સાથે અમારે જોડવું હતું સમાજમાં સંવેદના પેદા કરવાનું કામ. લોકોને આવા ભેદભાવથી ઉપર ઊઠાવી તેમની પાસે આવા બાળકોની સ્વીકૃતિ થાય તે કરવું હતું. આખી પરિસ્થિતિ બદલવી હતી.

 

          બંને હેતુ માટે એમણે જુદી જુદી પધ્ધતિ અપનાવી. જે બાળકો થોડાં ચાલી શકે તેમ હતાં અને જેના બાળકો પાસેની સ્કૂલમાં શરૂ કરેલા પાંચ કેન્દ્રોમાં આવી શકે તેમ હોય તેને અમે સ્થાનિક કેન્દ્રમાં લાવી બધી જ સારવાર, તાલીમ અને સહાય આપવી પરંતું જેના માટે આ શક્ય ન હતું તેને એના ઘેર જ ફીજીયોથેરાપી, ઓક્યુપેશનથેરાપી, સ્પીચથેરાપી કે તબીબી તપાસ પૂરી પાડવી. આમ બે મોરચે કામ કરવાથી અસંખ્ય બાળકો અને પરિવારો લાભાન્વિત થયા.

 

          હું આવા જ એક સ્લમમાં કેશવની સાથે ગયો ત્યારે આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયો. પ્રભાતના કાર્યકર્તા જાગૃતિબેને આ બાળકોની સેવામાં જીવન આપી દીધું છે. રોજ બાળકોના ઘેર જાય, સારવાર આપે, મા-બાપને સમજાવે – શીખવાડે અને બંને માતા-પિતા બાળક માટે કામ કરે તેવો ભાવ પેદા કરી શક્યા છે. ત્યાંના રહેવાસી શકીલાબાનુ કહે, મારે પાંચ બાળકો છે. બે બાળકો સાતમા મહિને જન્મેલા. બંને સેરેબ્રલ પાલ્સીથી પીડીત છે. દોઢ વર્ષ પહેલાં ન બોલતાં, બેસતાં કે ચાલતા, ન તેમને ઝાડા પેશાબનો કાબૂ પરંતું જાગૃતિબેને અમારું જીવન બદલી નાંખ્યું છે. બંને હવે બેસે છે, પકડીને ચાલે છે – થોડા શબ્દો બોલે છે. આ બધા સાથે સૌથી મોટી ઘટના એ છે કે પડોસના બાળકો પહેલાં અહીં આવતાં જ ન હતાં પરંતું હવે બધા અહીં આવી અમારા બાળકો જોડે રમે છે.

 

          સમાજને જાગૃત કરવાના અભિયાનની સફળતા વર્ણવતા કેશવ કહે છે એક ઘટના, અમે આવા બાળકોને અગાઉથી બુક કરાવી રેસ્ટોરન્ટમાં લઈ ગયાં. વેઈટરો અને માલીક ભડકી ગયાં વિરોધ કર્યો પરંતું અમે ગ્રાહક બનીને હક બતાવ્યા અને સાથે સમજાવ્યા પછી બધા બાળકો જમ્યા. અમે ઊઠ્યા ત્યારે બીલ આવ્યું શૂન્ય ! અમે આગ્રહ કરી પૈસા આપ્યા ત્યારે વેઈટરોએ અડધું બીલ પોતાના પગારમાંથી આપ્યું અને બીજું અમે. અમારો પ્રયત્ન સફળ થયાનો અદ્દભૂત આનંદ એ દિવસે થયો.

 

          પ્રભાતે એક બાળકથી સેવા શરૂ કરી આજે 3000થી વધુ બાળકો સુધી સફર કરી છે. કેશવ ચેટરજીએ રોકફેલર ફાઉન્ડેશનની લીડરશીપ ગ્રાન્ટ મેળવી છે. અગત્યનું એ છે કે રચના, આનંદનિકેતન, રીવરફન્ટ જેવી શાળાઓ સાથે સમજૂતિ કરી બડી ઈન્ટરએક્સન શરૂ કરી છે. એક નોર્મલ બાળક એક આવા સ્પેશીયલ નીડવાળા બાળકનો મિત્ર બને, વારંવાર એની મુલાકાત લે, સાથે રમે રમાડે અને દોસ્તી બાંધી લાંબો સમય નિભાવે. સામાન્ય બાળક મોટો થાય ત્યારે આવા મિત્રો માટે એનામાં સમજ કેળવાયેલી હોય. દેશમાં કે પરદેશમાં જાય ત્યારે આ સામાન્ય બાળક પોતાના ક્ષતિગ્રસ્ત બડી સાથે સંબંધ તો રાખે જ પરંતું એને ભેટ-સોગાદ પણ મોકલે છે. આ ઉપરાંત જયારે મોટો થાય ત્યારે એ જ આવા બાળકો માટે સમાજમાં સમજણ કેળવે છે અને આવા બાળકોને સન્માન મળે તે જુએ છે.

 

          હું યાદ કરતો હતો પેલી ગુજરાતી કહેવત મન હોય તો માંડવે જવાય પ્રભાતે પોતાની ઈચ્છાશક્તિને બાર વર્ષના અવિરત પ્રયત્નોથી એક મુકામે પહોંચાડી છે જ્યાંથી હવે તે ખૂબ ઊંચા આકાશને સ્પર્શવા સક્ષમ બની રહેલ છે.

 

 

 

 

 

 

         

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

         

 

4 thoughts on “સમાજસેવા – વ્યક્તિગત અને સંસ્થાકીય – ૮ (ડો. ભરત ભગત)

  1. કેશવને શું કરવાનું છે એ સમજાઈ ગયું જે એના જ શબ્દોમાં સાંભળવા જેવું છે : “ આ અકથનીય, અકલ્પનિય પરિસ્થિતિ માટે અમને જરૂરિયાત લાગી કોમ્યુનીટી બેઈઝડ્ રીહેબીલીટેશનની (CBR) એટલે કે આવા બાળકોને એમના જ વિસ્તાર કે ઘરમાં જ સારવાર અને તાલીમ મળે, શિક્ષણ અને પુનઃવર્સન થાય. આ પ્રોગ્રામ સાથે અમારે જોડવું હતું સમાજમાં સંવેદના પેદા કરવાનું કામ. લોકોને આવા ભેદભાવથી ઉપર ઊઠાવી તેમની પાસે આવા બાળકોની સ્વીકૃતિ થાય તે કરવું હતું. “સૌને પ્રેરણાદાયી વાત
    પછી
    પ્રભાતે પોતાની ઈચ્છાશક્તિને બાર વર્ષના અવિરત પ્રયત્નોથી એક મુકામે પહોંચાડી છે જ્યાંથી હવે તે ખૂબ ઊંચા આકાશને સ્પર્શવા સક્ષમ બની રહેલ છે
    ધન્ય ધન્ય

    Liked by 1 person

પ્રતિભાવ

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  બદલો )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  બદલો )

Connecting to %s