અમેરિકાથી સંભળાયો ‘લીલોછમ ટહુકો’ (રધુવીર ચૌધરી)


(૨૪ જૂન ૨૦૧૮ ના દિવ્ય ભાસ્કરના રસરંગ વિભાગમાં, સાહિત્ય વિશેષમાં, જ્ઞાનપીઠ એવોર્ડ વિજેતા, અને પ્રથમ પંક્તિના સાહિત્યકાર શ્રી રઘુવીર ચૌધરીનો પ્રગટ થયેલો આ લેખ રજૂ કરવામાં “દાવડાનું આંગણું” ગર્વ મહેસૂસ કરે છે. શ્રીમતિ જયશ્રી વિનુ મરચંટ “દાવડાનું આંગણું” ના માત્ર લેખિકા જ નથી, સલાહકાર પણ છે.)

અમેરિકાથી સંભળાયો ‘લીલોછમ ટહુકો’ (રધુવીર ચૌધરી)

જયશ્રી વિનુ મરચન્ટે અભ્યાસ કર્યો વિ જ્ઞાન શાખામાં પણ અમેરિકા સ્થાયી થયા પછી મધુસૂદન કાપડિયા અને પન્નાબહેન નાયકના સંપર્કે, ગુજરાતી ભાષા-સાહિત્યનું સેવન વધતું ગયું. ન્યૂજર્સી અને ફિલાડેલ્ફિયાને જોડતા કિશોર દેસાઇના સામયિક ‘ગૂર્જરી ડાયજેસ્ટ’નો પણ ફાળો. પછી જયશ્રીબહેન કેલિફોર્નિયામાં વસવાટ. જિંદગીને અર્થસભર કરનાર સંતાનો જેસલ અને ભાવિનના શૈશવને એ યાદ કરે છે. વિનુભાઇ હવે નથી. કદાચ તેથી જ છેલ્લા તબક્કાની ગઝલોમાં જયશ્રીબહેન ‘ભગ્ન’ ઉપનામ પ્રયોજે છે. વેદનાનો એ મુખ્ય અંશ સંગોપીને એ અવિરત સખ્ય સૂચવે છે. સાથે સાથે કર્મશીલ સારસ્વતની હેસિયતથી ગુજરાતી સર્જ કો અને ભાવકો વચ્ચે સંવાદ સાધતા કાર્યક્રમો યોજે છે. એમને કેલિફોર્નિયામાં વિદ્વાન સર્જક ડૉ. બાબુભાઇ સુથાર અને પરમ સહૃદય મહેન્દ્ર મહેતાનો હૂંફભર્યો સાથ છે. કાર્યક્રમોના સ્થળ તરીકે ગુજરાતી સમાજ અને મંદિરોનાં સભાગૃહો સુલભ હોય છે. પક્ષીઓ પરદેશમાં પણ માળા બાંધી શકે છે. ઇજનેરોની નવી પેઢી ગુજરાતી કવિતા, સંગીત અને નાટકમાં પણ પ્રભાવક ક્ષમતા દાખવે છે.

જયશ્રીબહેન અત્યારે ફ્રિમોન્ટમાં રહે છે. ત્યાંના સાહિ ત્યરસિકો દોઢસો-બસો માઇલના અંતરને દોઢ બે કલાકના અંતર તરીકે ઓળખાવે છે.

જયશ્રીબહેનના આ બે સંગ્રહો(‘લીલોછમ ટહુકો’ અને ‘વાત તારી ને મારી છે’)માં વ્યક્ત જે વિષય વધુ સ્પર્શી ગયો એ છે ઈશ્વર અને મા. ‘માનું હતું’ નામની ગઝલનો છેલ્લો શેર છે:

છે મોત કે મુશ્કેલમાં બે નામ કાયમ સાથમાં,

એક ઇશ્વરનું હતું ને બીજું તો માનું હતું.

(પૃ. 7, વાત તારી ને મારી છે)

‘દીકરીને વળાવતાં’ બે પૃષ્ઠની અછાંદસ રચના છે. શિશુ વયની બાળકીની લીલાઓ વર્ણવી કન્યાવિદાયની ક્ષણે આશિષ આપવા સુધીની સંવેદના વ્યક્ત કરતાં જયશ્રીબહેન કવિતાનું સમાપન પોતાની માતા અને દીકરીને જોડીને કરે છે:

એક દિવસ, મને મારી માએ કહ્યું હતું કે

‘એક માની દુઆઓમાં,

અનેકોની બદ-દુઆઓને ખાળવાની

શક્તિ હોય છે!’

આજે, આ શક્તિ નો સ્રોત તારે નામ લખી

દઉં છું

જા, મારી દીકરી,

‘શિવાસ્તે પન્થા ન: સન્તુ !’

(પૃ. 27, લીલોછમ ટહુકો)

‘વૃંદાવનમાં વેણુ વગાડો શ્યામ’ જેવાં

ગીતોમાં કે લોકગીતની શૈલીમાં રચાયેલી ગેપ

રચનાઓમાં વતન પ્રેમ અને ભારતીય સંસ્કારો

સૂચવાય છે. નગરજીવનની ભીંસમાં તુલસીનો

છોડ આજેય સધિયારો છે.

ઓસરી વિશે વધુ રચનાઓ છે. ઓસરીમાં બેસવું એ પણ ભારતીય ઘરનો સંકેત છે.

ચાલ, વર્ષો બાદ આજે સાથે બેસીએ ઓસરીએ!

ને અબોલાનો ઉત્સવ અહીં ઊજવીએ ઓસરીએ!

વન ઉપવનોને શહેરોના અજગર ભલે ગળી ગયા!

બસ, તુલસી ક્યારો એક મ્હોરતો રાખીએ સરીએ.

(પૃ. 44, વાત તારી ને મારી છે)

હર્ષભાઇએ બીજો શેર નોંધ્યો છે એમાં રદીફ ‘ઓસરીમાં’ છપાયો છે. ‘ઓસરીમાં’ નામની બીજી ગઝલ છે. એમાં ‘ભગ્ન’ની મનોદશા પ્રત્યક્ષ થઇ છે:

એકબીજામાં રહેલાં રણ જરા ખંખોળીએ તો,

થાય સ્મરણોની ઘણીયે રેત ભેગી ઓસરીમાં,

બસ હવે ઘરને સજાની જેમ ભોગવતી રહે છે,

‘ભગ્ન’ બેઠી છે જુઓને થઇને કેદી ઓસરીમાં.

(પૃ. 55, વાત તારી ને મારી છે)

એક રચના છે ‘પાગલપનની સરહદ’.

લોકો કહે છે કે એ ઊંઘમાં હસતાં-રમતાં ઝરણા

મહી કોઇપણ પાબંદી વિ ના કૂદકા-ભૂસકા મારું

છું. પાગલપનની આ ક્રિયાઓના વર્ણનને અંતે કહ્યું છે કે હજી મારું પાગલપન અધૂરું છે,

કારણ?

‘હજુય, તું ક્યાં છે મારી સાથે?’

(પૃ. 41, લીલોછમ ટહુકો)

આ હું-તુંનું દ્વૈત ઘણી રચનાઓમાં વિરહને

વ્યક્ત કરે છે, મિલનની શક્યતા ચીંધે છે, જે

મોટેભાગે પ્રતીક્ષા બનીને રહી જાય છે. ક્યારેક

અમૂર્ત વિચારને પણ રૂપ આપવા પ્રય ત્ન થયો

છે. ‘લખી શકાય તો લખવા છે મારે સમયના

પડછાયા…’ (પૃ. 50)

નલિની માડગાંવકરે જયશ્રીબહેનની

સર્જ કતાને પારખીને આવકારી છે. ‘માટીનો

ખુલ્લા પગે માણેલો સ્પર્શ ’ અહીં છે. ‘અકબંધ

ઝંખનાઓ છે તો સામા કિનારાનો સૂનકાર

પણ છે. સાથે સાથે બંને સંવેદનાઓ વચ્ચેની

સમતુલા ય છે.’

‘વસંત’ વિશેની કવિતા નોંધપાત્ર છે. વસંતનું આવવું અને જવું, વાંસના ઘર્ષણનું

પરિણામ- રચના સતત કાવ્યાત્મક છે. અને છેલ્લી બે પંક્તિ ઓ તો મળતાં મળે એવી છે:

વસંતને આવતાં તો આવડે છે પણ

પાછા જવાની રીત નથી આવડતી. (પૃ. 10

જયશ્રીબહેનના આ બે સંગ્રહોમાં વ્યક્ત જે વિષય વધુ સ્પર્શી ગયો

એ છે ઈશ્વર અને મા

9 thoughts on “અમેરિકાથી સંભળાયો ‘લીલોછમ ટહુકો’ (રધુવીર ચૌધરી)

  1. વાંચીને ખૂબ આનંદ થયો. ખાસ તો એ વાતનો કે હવે ડાયસ્પોરા સર્જકો હાંસિયામાં નથી રહ્યાં!!
    ખરેખર,જયશ્રીબેન એક મળવા જેવી વ્યક્તિ છે.અવારનવાર ફોન પર મળીએ છીએ.સરખા રસ-રુચિ હોવાને કારણે ઘણી આત્મિયતા લાગે.
    તેમને ખૂબ અભિનંદન.

    Like

  2. જે વ્યક્તિ સરસ્વતીની કૃપા ધરાવે છે, તેના પર પ્રેમાળ કવિતાઓ લખવા માટે પ્રેમાળ હૃદય હશે. અભિનંદન જયશ્રીબેન …. ભૂપેન્દ્ર અને ઉર્વશી શાહ

    Like

  3. ‘જયશ્રી વિનુ મરચન્ટે અભ્યાસ કર્યો વિજ્ઞાન શાખામાં…’યાદ આવે અમારા મા સુરેશ હરિપ્રસાદ જોશી કહેતા કે આર્ટસ વિષયોના વિદ્યાર્થીઓ કરતા વિજ્ઞાન વિષયવાળા ગુજરાતી સાહીત્યની વધુ સેવા કરે છે !
    સાહિત્યસંસદમાં ઉપપ્રમુખપદે ગુજરાત સાહિત્યના ખૂબ જાણીતા લેખક- કવિ ડૉક્ટર નીલેશ રાણાની વરણી કરાઈ છે.વ્યવસાયે મેડિકલ ડૉક્ટર નીલેશભાઈ અમેરિકાના ડાયસ્પોરા સર્જકોમાં મૂઠી ઉંચેરુ નામ છે. વાર્તા પરમ્પરા અને કવિતા વિશ્વમાં એમની સૃજનશીલતાને સ્પર્શી શકે એવાં કે એમની અડોઅડ આવીને ઉભી શકે એવા ખૂબ જૂજ નામો છે. તેમા સુ શ્રી ‘જયશ્રીબેન ગુજરાતી ડાયાસ્પોરા સાહિત્ય સર્જનમાં નવોદિત સર્જક છે અને આશ્ચર્ય થાય એ રીતે ત્યાં ગુજરાતી ભાષાનાં સર્જનશીલો સાહિત્યકર્મ ક્ષેત્રે પ્રવૃત્ત છે.
    હાર્દિક અભિનંદન

    Liked by 1 person

  4. હાર્દિક અભિનંદન જયશ્રીબેન – ઈશ્વર અને મા
    છે મોત કે મુશ્કેલમાં બે નામ કાયમ સાથમાં,
    એ એક ઇશ્વરનું હતું ને બીજું તો માનું હતું.
    like it from hear of heart:
    એક દિવસ, મને મારી માએ કહ્યું હતું કે
    ‘એક માની દુઆઓમાં,
    અનેકોની બદ-દુઆઓને ખાળવાની
    શક્તિ હોય છે!’
    આજે, આ શક્તિ નો સ્રોત તારે નામ લખી
    દઉં છું
    જા, મારી દીકરી,
    ‘શિવાસ્તે પન્થા ન: સન્તુ !’
    you have Mother’s heart intact – all your creation is from depth of heart- never superficial.
    keep it up

    Like

પ્રતિભાવ

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  બદલો )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  બદલો )

Connecting to %s