મને હજી યાદ છે: ૮ (બાબુ સુથાર)


ઘેરથી મોડાસા, મોડાસાથી ઘેર

એસ.એસ.સી.માં પાસ થયો પછીના બેત્રણ દિવસે માબાપ એક પાટીદારના ત્યાંથી ત્રણસો રૂપિયા વ્યાજે લઈ આવ્યાં. એ પૈસા મને આપીને એમણે કહ્યું: આણંદ જા. ત્યાં પીટીસી કૉલેજમાં એડમીશન લઈ લે. માસ્તર બનાય તો ય ઘણું. ત્યારે પીટીસી કૉલેજ એક જ વરસની હતી. માબાપે નક્કી કરેલું કે એકાદ વરસનો ખરચો આપણે ગમે તેમ કરીને વેઠી લઈશું. પછી હું નીચે પટાવાળો લેંઘો, ઉપર ખમીસ પહેરી, ખભે થેલી નાખીને વહેલી સવારે, આશરે સાડા ચાર વાગે, મારા ગામથી નજીકમાં આવેલા વિરપુર જવા નીકળ્યો. મારે ત્યાંથી છ વાગે ઊપડતી નડિયાદની બસ લેવાની હતી. ત્યારે મારા ગામમાં બે વાર બસ આવતી હતી. વિરપુરથી ડેભારી સવારે સાડા નવ વાગે ને સાંજે પોણા પાંચ વાગે અને ડેભારીથી વિરપુર સવારે અગિયાર વાગે ને સાંજે છ વાગે. એટલે જો મારે વિરપુરથી સવારે છની બસ લેવી હોય તો આશરે ત્રણેક માઈલ ચાલવું પડે. ત્યારે ડામરનો રસ્તો ન હતો. બધે કૉન્ક્રિટ હતી. એ પણ અસ્તવ્યસ્ત. એટલે ચાલો તો પગમાં પથરા ચબતા. ક્યારેક પથરાની ધાર પણ વાગતી. એથી લોહી નીકળતું પણ પગ પર કશુંક ઊનું વહી રહ્યું છે એવો અનુભવ થતો પછી જ અમને પથ્થર વાગ્યાની ખબર પડતી.

       હું વિરપુરથી નડિયાદની બસમાં બેઠો. પણ જ્યારે કંડક્ટર મારી પાસે ટિકિટ માટે આવ્યો ત્યારે મેં નિર્ણય બદલી નાખ્યો. મેં આણંદ જવાને બદલે મોડાસા જવાનું નક્કી કર્યું. મેં એક વરસની કૉલેજને બદલે ચાર વરસની કૉલેજ કરવાનું નક્કી કર્યું. એટલે મેં ધોળીડુંગરીની ટિકિટ લીધી. મને ખબર હતી કે ધોળીડુંગરીથી ધનસુરા કે મોડાસાની બસ મળી જશે. ને બન્યું પણ એવું જ. ધોળીડુંગરીથી મને મોડાસાની બસ મળી ગઈ. પૂછતો પૂછતો હું મોડાસાની આર્ટ્સ અને કૉમર્સ કૉલેજમાં ગયો ને ત્યાં મેં પ્રિ-કૉમર્સમાં પ્રવેશ મેળવી લીધો.

સાંજે ઘેર આવીને મેં મારાં માબાપને કહ્યું: મેં ચાર વરસની કૉલેજમાં એડમીશન લીધું છે. એ સાથે જ ઘરમાં ફરી એક વાર રડારોળ શરૂ થઈ ગઈ. એક બાજુ બા રડે. બીજી બાજુ બાપા ચૂપચાપ હૂકો પીધા કરે. મારી સામે પણ ના જૂએ. જાણે કે મેં બહુ મોટો ગુનો ના કર્યો હોય. બન્નેની એક જ ફરિયાદ હતી: હવે અમે ચાર વરસની કૉલેજના પૈસા ક્યાંથી લાવીશું? એ રડારોળ, એ કકળાટ ચારેક દિવસ ચાલ્યો. પછી બધું શાન્ત થઈ ગયું.

આખરે કૉલેજમાં જવાનો દિવસ આવ્યો. બા મને ગામના ઝાંપે આવેલા બસના પાટિયા સુધી મૂકવા આવેલાં. એમના એક હાથમાં પાણી ભરેલો લોટો હતો. એમને ચિન્તા હતી કે દિકરો બસની વાટ જોતાં ક્યાંક તરસ્યો થશે તો શું કરશે? મારી પાસે એક પતરાની નાનકડી પેટી હતી. એમાં મારાં કપડાં હતાં. એક થેલો હતો. એમાં મરચામીઠાના રોટલા હતા. બાએ એ રોટલા દૂધમાં બનાવેલા.  એ વખતે એવી માન્યતા હતી કે દૂધમાં બનાવેલા રોટલા અભડાય નહીં. પાણીમાં બનાવેલા અભડાય. હકીકતમાં તો પાણી કરતાં દૂધ વધારે preservative. એ રોટલાને જલ્દી વાસી થતાં અટકાવે.

મેં હૉસ્ટેલમાં એડમીશન લીધેલું. ત્યારે મહિનાના પંચાસી રૂપિયા ફૂડબીલ આવતું. બાપાની આવક ત્યારે દહાડાના પાંચ રૂપિયા. પણ એમને રોજે રોજ કામ મળતું નહીં. ખેતરમાં અનાજ પાકતું. એટલે ઘઉં જેવાં ‘ઉપલા વર્ણ’નાં અનાજને બાદ કરતાં બીજાં બધાં અનાજ ખેતરમાં જ પાકતાં. ત્યારે ઘઉં વૈભવી જીવન જીવતા લોકોનો ખોરાક ગણાતો. વરસમાં બે ચાર વાર જ ઘઉંની વસ્તુ બનતી. કાં તો પૂરી બનતી, કાં તો રોટલી, કાં તો ચોપડા. તહેવાર હોય ત્યારે કે બહુ મોટા મહેમાન હોય ત્યારે. બાકી તો બાજરીના રોટલા, શાક, કઢી, ખીચડી, દાળ ને ભાત ને બાફેલાં કઠોળ.

પહેલા મહિને તો મેં પંચાશી રૂપિયાનું ફૂલબીડ ભરેલું. ઘેરથી સો રૂપિયા આપેલા. એમાંથી વધેલા પંદર મારી હાથખર્ચી.  હું એમાંથી ફિલ્મ જોવા જતો તો થર્ડ ક્લાસમાં ટિકિટ લેતો ને આગલી પાટલી પર બેસતો. ક્યારેક મન થતું તો રસ્તા પરની એક દુકાનમાં ભજીયાં ખાઈ લેતો. પછી, બીજા મહિને ઘેર ગયો ત્યારે બાએ કહ્યું: ભઈ, પંચાશી તો ચ્યાંથી લાવવાના? ઘેર આવતો રહે. બાપા કહે: જોયું જશે. છોરો ભણે છે તો ભણવા દે. લોકો શું કહેશે? એમને ચિન્તા એક જ: લોકો શું કહેશે? મેં બાને એક યુક્તિ બતાવી. મેં કહ્યું કે હું દર મહિને ઘેર આવીશ ને તમે મને સાત દહાડા ચાલે એટલા દૂધમાં બાંધેલા મરચામીઠાના બાજરીના રોટલા બનાવી આપજો. હું દસ દહાડાનો કટ લઈશ એટલે મારું ફૂડબીલ પંચાવન રૂપિયા આવશે. બાને મારી વાત ગમી ગઈ. એ મહિને બાએ મને પંદરેક રોટલા બનાવી આપ્યા હશે. સાથે ડુંગળી ને અથાણું પણ બાંધી આપેલાં. ત્યારે બા અથાણું ને છૂંદો ઘેર બનાવતાં. હું એ રોટલા  લઈને ગયો. પણ ત્રણ ચાર દિવસમાં જ મને લાગ્યું કે રોટલા ચાલે એવા નથી. કેટલાકમાં ફૂગ પડી ગયેલી તો કેટલાકનો સ્વાદ સાવ જ બદલાઈ ગયેલો. તો પણ મેં એક અઠવાડિયું તો કાઢી નાખ્યું. એ મહિને પંચાવન રૂપિયાનું ફૂડબીલ આવેલું.

પછીના મહિને ઘેર આવ્યો ત્યારે મેં બાને કહ્યું કે રોટલા તાજા રહેતા નથી. એટલે એક કામ કરો. મને રસોઈનાં સાધનો લઈ જવા દો. હું ખીચડી બનાવીને ખાઈશ. દરમહિને હું ઘેર બે કામ માટે આવતો. પૈસા લેવા ને ખાવાનું લેવા. આ વખતે બા ડેભારીના ટપાલી પાસેથી સો રૂપિયા વ્યાજે લઈ આવેલાં. એ ટપાલી રોજ ટપાલ લેવા ભરોડી, અર્થાત્ મારા ગામમાં, આવતો. બ્રાહ્મણ હતો ને વ્યાજે પૈસા આપવાનું કામ કરતો. અમારા જેવાની પાસેથી એ ઓછું અને કોળી કે હરિજનો પાસેથી વધારે વ્યાજ લેતો. એ ટપાલીનું એક ‘સુખ’ હતું. એ વ્યાજે પૈસા આપ્યા પછી કોઈને કહેતો નહીં. એટલે બા કહેતાં કે એ સારો માણસ છે. એનાથી આપણી આબરૂ સચવાઈ રહે છે. પણ એ વખતે એણે બાને સોની નોટ આપેલી. મારે એમાંથી સિત્તર રૂપિયા લઈ જવાના હતા. પંચાવન ફૂડબીલના ને પંદર વાપરવાના. બા ગામમાં આવેલી એક કણબીની દુકાને છૂટા લેવા ગયાં. પણ દુકાનદાર પાસે છૂટા ન હતા. આખરે એ એક સુથારણ પાસે ગઈ. એ પૈસેટકે સુખી હતી.  એ દૃશ્ય હજી મને યાદ છે. એ વખતે એ સુથારણ અમારા ઘરની સામે આવેલા કૂવા પર કપડાં ધોઈ રહી હતી. જ્યારે બાએ એની પાસે છૂટા પૈસા માગ્યા ત્યારે એણે પોતાના કબજાના ખિસ્સામાંથી સોના છૂટા કાઢી, બાની સામે ધરીને કહેલું: “આ રહ્યા સોના છૂટા. પણ તારે તારા છોકરાને ભણાવવા માટે જોઈએ છે ને એટલે હું નહીં આપું.” બાને એમ કે દિકરો સિત્તેર લઈ જાય તો બાકીના ત્રીસ બીજા લેણદારને આપવા કામ લાગે.

એ વખતે બીજા લેણદારોમાં વિરપુરનો નાથિયો વાણિયો પણ હતો. એક પગે ખોડો. એ લાકડીના ટેકે ગામમાં આવતો ને  ગામમાં પેસતાં જ બોલતો: કોહ્યાભાઈ, વ્યાજ તૈયાર રાખજો. મૂડી પછી. મેં મારી એકાદબે કવિતામાં આ નાથિયા વાણિયાનો ઉલ્લેખ કર્યો છે. એ લગભગ સાંજે ઉઘરાણીએ આવે. કેમ કે એને ખબર હોય કે ખેડૂતો અને સુથારો દિવસે તો કામમાં હોય. સાંજે આવે પછી રાત પડી જાય એટલે એ ઘેર જ રોકાય ને ખીચડી બનાવીને ખાય. ત્યારે મને ખીચડી બહુ ભાવતી. પણ કાયમ ખીચડી મળે નહીં. ડાંગર પાકી હોય તો ઠીક. ન પાકી હોય તો બા પરમેટના ચોખા લાવતી. એ પણ થોડાક જ હોય. બા એ ચોખા મહેમાનો માટે રાખી મૂકતી. એક સાંજે મેં ખીચડી ખાવાની જીદ કરેલી. ઘરમાં ચોખા હતા નહીં. એ જ સાંજે નાથિયો પણ આવ્યો. એણે કહ્યું: હું રાત રહેવાનો છું. ખાઈશ. ચોખા આપજો બા. બા કણબીની દુકાને જઈ, ભીખ માગીને, ચોખા લઈ આવેલી. એ પણ નાથિયા વાણિયાને થઈ રહે એટલા જ. એ ચોખા એમણે નાથિયાને આપેલા. નાથિયાએ ઘરની બહાર ત્રણ પથ્થર મૂકી, ચૂલો બનાવી, એના પર ખીચડી બનાવેલી. હું ઘરમાં ખીચડી માટે રડતો હતો ને આ બાજુ નાથિયો મારા ઘરની પરસાળમાં બેઠો બેઠો ખીચડીને દૂધ ખાતો હતો. હજી હું આ દૃશ્ય વિસરી શકતો નથી. જ્યારે મોટપણે મેં સૌ પ્રથમવાર ‘મધર ઇન્ડિયા’ ફિલ્મ જોઈ ત્યારે એમાં આવતો પેલો શેઠિયો જોઈને મને નાથિયો યાદ આવી ગયેલો. પણ આ નાથિયાનું એક જ સુખ હતું. એ માગો ત્યારે પૈસા આપતો. કકળાટ કરતો પણ કામ કાઢતો. બાએ ઘણી વાર એના વિશે આવું કહ્યું છે.

આખરે બા સોના છૂટા લેવા માટે જ મારી સાથે જોડેના વિરપુર શહેરમાં આવ્યાં. ત્યાં ગામમાં પેસતાં, ખડિયાટે જ, નવનીત શેઠ અને ચંદ્રકાન્ત શેઠની દુકાનો. એ અમારા શેઠ. અમારી નાણાંભીડ ભાંગે પણ મર્યાદામાં. પણ એમને મારાં માબાપ માટે માન. એ બાપાને ‘મીસ્ત્રી’ કહીને બોલાવે. ક્યારેય તુંકાર ન કરે. અમારા જે અનાજ પાકે, કે મગફળી પાકે એ અમારે એ બે શેઠિયાઓને વેચવાનાં. અમે જે નાણાં એમની પાસેથી લાવ્યા હોઈએ એટલાં નાણાં વત્તા વ્યાજ એ એમાંથી કાપી લેતા. વળતરમાં અમને બહુ ઓછા પૈસા મળતા. પણ બીજા વર્ષે વ્યાજે પૈસા લાવવાનો રસ્તો ખૂલી જતો. એ શેઠિયાઓનાં કેટલાંક કુટુંબીઓ મુંબઈમાં, કેટલાંક અમેરિકામાં. હું આઠમા ધોરણમાં આવ્યો ત્યારે મારા બાપુજીને એમ થયેલું કે દિકરા પાસે કાંડાઘડિયાળ હોય તો સારું. એટલે એમણે ચંદ્રકાન્ત શેઠને વાત કરેલી: શેઠ, મુંબઈ જાઓ તો મારા છોકરા માટે એક કાંડાઘડિયાળ લઈ આવજો. આખરે ચંદ્રકાન્ત શેઠ ત્યારે ૧૦૪ રૂપિયાની હેન્રી સેન્ડોઝ ઘડિયાળ લઈ આવેલા. એ ઘડિયાળ મેં પહેલી વાર પહેરી પછી બાપુજીએ મને કહેલું: કાલે તું નિશાળે જાય ત્યારે ચંદ્રકાન્તભાઈને બતાવજે. ત્યારે અમારા ગામમાં ફક્ત સાત જ ધોરણ હતાં. એટલે આઠમામાં અમારે વિરપુર અથવા ઘડિયાના ટીંબા જવું પડતું. હું વિરપુર જતો. બીજા દિવસે મેં ચંદ્રકાન્તભાઈને મારી ઘડિયાળ બતાવેલી. મૂળે વિરપુરના પણ મુંબઈમાં વસતા શેઠિયાઓ ત્યારે વરસે દહાડે ગરીબ વિદ્યાર્થીઓને સો રૂપિયાની મદદ કરતા. એ માટે અમારે અરજી કરવી પડતી અને અરજીની સાથે સરપંચનો કાગળ અને જમીનના દસ્તાવેજ મોકલવા પડતા. અરજીમાં અમારે લખવું પડતું કે હું ગરીબ છું અને મારે ભણવા માટે આ પૈસા જોઈએ છે. સરપંચે પણ લખી આપવું પડતું કે અમે ગરીબ છીએ. મને એમ લખવું ન’તું ગમતું પણ હું મારાં માબાપની ઈચ્છાથી એમ લખતો ને નીચે સહી કરતો. એ અરજી, આમ તો અરજ, મંજૂર થતી પછી ચંદ્રકાન્ત શેઠ બાપાને બોલાવીને સો રૂપિયા આપતા ને કહેતા કે છોકરાને બરાબર ભણાવજો.

હું નાનો હતો ત્યારે ગામમાં ઘડિયાળ જેવું કશું હતું નહીં. અમે નેવાંના કે દિવાલના પડછાયાના આધારે સમય નક્કી કરતા. શિયાળમાં એ પડછાયા લંબાતા એટલે શરૂઆતમાં સમય ગણવામાં ભૂલ પડતી. પણ પછી બધું રાગે પડી જતું. રાતનો સમય કાં તો તારાઓના સ્થાનના આધારે કાં તો કૂકડાના બોલવાના આધારે નક્કી કરતા. જો કે, રાતે સમય જોવાની જરૂર બહુ ઓછી પડતી. પછી અમારા ફળિયામાં રહેતા એક સુથારે લોલક ઘડિયાળ વસાવેલું. અમે એની ઘડિયાળમાં સમય જોવા જતા. પણ મોટે ભાગે તો એ વખતે એના ઘરનાં સભ્યો બારણું વાસી દેતાં. એમને કદાચ એમ હશે કે છોકરાં ક્યાંક ઘડિયાળમાંનો સમય ચોરી જશે તો! એ સુથાર રીતસરનો અમને હડધૂત કરીને કાઢી મૂકતો ને કહેતો કે ઘડિયાળ જોવા અમારા ઘેર નહીં આવવાનું. એવું હોય તો તમારા ઘેર ઘડિયાળ વસાવો. એ અઠવાડિયે એક વાર ઘડિયાળને ચાવી આપતો ને ટાઈમ મેળવતો. અમને એ જોવાની ખૂબ મજા પડતી. પણ એ અમને ભાગ્યેજ એ વિધિનાં દર્શન કરવા દેતો. જો કે, ક્યારેક તક મળી જતી ખરી. બસ શરૂ થઈ પછી અમે બસના આવવાજવાના આધારે સમય નક્કી કરતા થઈ ગયેલા. જોડેનાં માસી મને ઘણી વાર પૂછતાં: ભોદીયા, બસ ગઈ કે નહીં? ડેભારી ગઈ હોય તો સાડા નવ ને વિરપુર ગઈ હોય તો અગિયાર. પછી ગામમાં ડેરી આવી. ડેરીનો સમય પછી લામલોકો માટે માર્ગદર્શક બની ગયો. પછી તો ડેરીમાં પણ લોલક ઘડિયાળ આવી ગયેલી.

 બાએ સોના છૂટા કરાવી એમાંથી સિત્તેર મને આપેલા ને ત્રીસ પોતાની પાસે રાકેલા. હું એ સિત્તેર અને ખાવાનું બનાવવાનાં વાસણો, ચોખા વગેરે લઈને મોડાસા ગયો ને બા ઘેર પાછાં ગયાં. ત્યાર પછીના મહિને હું ઘેર આવ્યો ત્યારે બા અને બાપુજીએ મને કહી દીધું: બેટા, દેવું થઈ ગયું છે. ઘેર આવતો રહે. અમારાથી તને નહીં ભણાવાય. પછી એ સેમેસ્ટર પૂરું થતાં જ હું થર્ડ ક્લાસમાં પાસ થયો ને પાછો ઘેર આવતો રહ્યો.

હું શું કરીશ એની મને પણ ખબર ન હતી.

મારાં માબાપને પણ નહીં. પણ હું સુથારી કામ કરવા તૈયાર હતો.

7 thoughts on “મને હજી યાદ છે: ૮ (બાબુ સુથાર)

  1. real touching story of old time- with many detail- including loan- eating Jada grain–wheat was for rich people- your will to study and difficult time in hostel with rekha chitra of nathia–and taking utensiles for cooking– and how it was difficult to get change- how difficult it was to have idea of time in those old days- your first watch and so on– passed in third class and returned home in 1 year..awaiting for further part..many thx

    Like

  2. અમારા કુટુંબી જનો-સ્નેહીઓની અનુભવેલી ગામડાની આનંદ અને તકલીફોના સમયની યાદ આપી.
    નાથિયા માંથી નાથાલાલ થતા જોયા છે.
    અમારા કાકાજી પાસે ૧૦૦/-રુપિયાના છુટા માંગતા તેમણે રમુજમા કહેલું કે તેમની પાસે છુટા હોઇ શકે તે ધાર્યું તે માન આપવા બરાબર છે!
    રેશનીંગને લીધે અનાજની તકલીફ તો શહેરમા પણ અનુભવેલી પણ બા કે બા જેવા પ્રેમાળ વડીલોના હાથના ખાવાનામા પ્રેમથી પીરસેલા ભોજન વધુ સ્વાદીષ્ટ લાગતા !
    અતિથી દેવો ભવ -બધા જ માનતા અને તેવી રીતે સ્વાગત કરતા.
    ભણવાની તકલીફ પણ જોઇ છે….વધારે ફી નહીં ભરી શકવાને લીધે સસ્તા ભણતર મા દાખલ થવું પડતુ…..આવા બધા અનુભવોથી હવે મરણબાદ બે વિદ્યાર્થીને ભણાવવાનો સંકલ્પ લેતા જાણ્યા છે….ધન્યવાદ સાથે મઝાના બીજા હપ્તાની રાહ

    Like

પ્રતિભાવ

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  બદલો )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  બદલો )

Connecting to %s